Բացատրելով անբացատրելին. AI-ը փորձում է ռացիոնալ լեզվով նկարագրել ֆիլմերի աբսուրդ աշխարհը
Մենք ապրում ենք աշխարհում, որը ենթարկվում է ֆիզիկայի հստակ օրենքների, ունի կուռ տրամաբանություն ու ռացիոնալ է։ Համենայնդեպս, հենց այս բառերն ենք մենք հիմնականում օգտագործում մեզ շրջապատող աշխարհը նկարագրելու համար։ Ու չնայած Թրամփի` ԱՄՆ նախագահ երկրորդ անգամ ընտրվելը հենց աբսուրդի ժանրից է, մեր աշխարհը մեծամասամբ թվում է հետևողական ու բացատրելի։ Սակայն արվեստում, այդ թվում` կինոյում հեղինակները շատ ավելի ճկուն են, քան մեզ շրջապատող աշխարհն է, ու հեղինակային միտքը տեղ հասցնելու համար երբեմն կառուցում են ծայրահեղ աբսուրդային ու տարօրինակ աշխարհներ։ Կարելի է վերցնել երեք նման հայտնի ֆիլմ ու պատկերացնել, որ դրանց աշխարհներն իրականում գոյություն ունեն։
PAN-ը հենց այդպես էլ արել է, ու դիմել է ChatGPT-ի օգնությանը` այդ աշխարհների բացատրությունը գտնելու համար։ Արդյունքը շատ հետաքրքիր է։
Սկսենք աբսուրդի արքա Դեյվիդ Լինչից։ «Ռետին-գլուխը» (Eraserhead, 1977) Լինչի դեբյուտն էր մեծ կինոյում ու ռեժիսորի, թերևս, ամենատարօրինակ ֆիլմերից մեկը։ Ընդհանրապես, ծայրահեղ բարդ է տրամաբանորեն բացատրել լինչյան ցանկացած աշխարհի կառուցվածքը` սյուռեալիստիկ, իռացիոնալ ու երազային լինելու պատճառով. «Ռետին-գլուխն» այս առումով հատում է բոլոր հնարավոր սահմանները, այնպես որ` այս աշխարհը ռացիոնալ տեսանկյունից բացատրելը հեշտ գործ չէ։
«Ռետին-գլուխի» աշխարհը վերապրել է ահռելի բնապահպանական կամ արդյունաբերական աղետ, որը ոչնչացրել է բնակչության ճնշող մեծամասնությանը։ Անվերջ ծուխը, մեխանիկական աղմուկն ու հնամաշ շինությունները խոսում են անվերահսկելի արդյունաբերական էքսպանսիայի մեջ խեղդվող հասարակության մասին։ Օդը ծայրահեղ աղտոտված է, իսկ բնական էկոհամակարգերը կործանվել են` իրենցից հետո թողնելով անկենդան անապատ։ Կենդանի մնացածները նախանձում են մեռածներին. մարդիկ կարողացել են հարմարվել` ապրելով անշուք ու փոքր բնակարաններում, կատարելով մոնոտոն աշխատանք` զուտ կարգ ու կանոնի իմիտացիան պահպանելու համար։ Անդադար աշխատող մեխանիզմների համար էներգիայի աղբյուր են, ենթադրաբար, կամ անցյալի առաջադեմ տեխնոլոգիաների խափանված մնացորդները, կամ նույնիսկ այլմոլորակային տեխնոլոգիաներ, որոնք կիրառվում են առանց աշխատանքի սկզբունքները հասկանալու։ Մենք կընդունենք երկրորդ տարբերակը։ Աշխարհը մնացել է ինքնաոչնչացման փակ ցիկլում, ու չի կարողանում վերահսկել էնթրոպիայի աճը։
Կյանքի տարօրինակ ձևերը, ինչպես օրինակ Հենրիի խեղված «երեխան», խոսում են այն մասին, որ գիտափորձերի ու թունավորված շրջակա միջավայրի պատճառով գենետիկական մուտացիաները դարձել են նորմ։ Ռադիացիան, քիմիական թափոններն ու արդյունաբերական վթարները անդադար փոխում են կենդանի արարածների ԴՆԹ-ն` ստեղծելով գրոտեսկային, գրեթե ոչ կենսունակ սերունդ։ Վնաս է հասցվել նաև վերարտադրողական կենսաբանությանը, ինչի հետևանքով բնական ծննդաբերությունները կամ լրիվ անհնար են, կամ խիստ հազվադեպ։ Հենրիի տարօրինակ «երեխան» կարող է իրենից ներկայացնել մարդու ու կյանքի այլ տեսակի հիբրիդ (որը, հնարավոր է, նախագծվել է հատուկ թունավոր աշխարհում գոյատևելու համար)։
Այս աշխարհում մարդիկ էմոցիոնալ առումով օտարված են, ինչը ավանդական հասարակական կապերի ոչնչացման հետևանք է։ Ճնշող միջավայրը նպաստում է մեկուսացմանն ու պարանոյային։ Մարդիկ հույս են դնում ամենօրյա կրկնվող գործողությունների վրա, սակայն նրանց հոգեբանական վիճակը ծայրահեղ փխրուն է, ինչով էլ բացատրվում է մարդկանց տարօրինակ վարքագիծը։ Կենդանի հանրույթների ու կապերի բացակայության արդյունքում հասարակությունը տրոհվել է առանձին մեկուսացված միավորների, որոնք միայն գոյատևում են, բայց երբեք չեն բարգավաճում։ Դեռ աշխատող քիչ մեքենաներն էլ անցած դարաշրջանի մնացորդներն են, որոնք չունեն ոչ մի ֆունկցիոնալ նշանակություն, չեն տալիս ոչինչ, բացի այս աշխարհի բնակիչների մռայլ գոյատևման փաստը շեշտելը։
Մենք խոսեցինք նաև այլմոլորակայինների կամ տիեզերական ուժերի մասին։ Աշխարհը, հավանաբար, խորհրդավոր ու շատ հզոր տիեզերական ուժերի տիրապետության տակ է, ում պատճառով էլ հասել է այս անմխիթար վիճակին։ Այդ ուժերը կարողանում են իրենց ցանկությամբ ձևափոխել ֆիզիկական աշխարհը` ստեղծելով տարօրինակ երևույթներ, որոնց ականատես ենք լինում ամբողջ ֆիլմի ընթացքում։ Հնարավոր է, աշխարհը «նախագծված» է կամ փոփոխվել է գիտափորձի շրջանակներում, կամ էլ որպես պատիժ։ Ավելին, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը ոչ թե մեր Երկիր մոլորակի, այլ ալտերնատիվ աշխարհի մասին է, որում ֆիզիկայի օրենքներն ու կենսաբանությունը զգալիորեն տարբերվում են մեզանից։
Ռադիատորի կինը, իր հերթին, ապրում է առանձին միկրոկոսմում` անվտանգ թաքստոցում։ Դա խոսում է այն մասին, որ այդ աշխարհի համար դեռ հույս կա. ռադիատորը ծառայում է որպես դարպասներ դեպի ավելի մաքուր, ավելի պարզ իրականություն։ Մյուս կողմից, «Ռետին-գլուխ» ֆիլմի աշխարհը գոյություն ունի անդադար տրոհման ու ոչնչացման շրջափուլում։ Արդյունաբերական համակարգերն ինքնավերարտադրվում են, սակայն դրանք անիմաստ են, իսկ բնակչությունը կրճատվում է կյանքի համար պայմանների ոչ պիտանի լինելու պատճառով։ Ոչ մի արտաքին միջամտություն չի փոխի դա, որովհետև համակարգը կերակրում է ինքն իրեն` անտեսելով իր մեջ փակված կենդանի արարածներին։
Ոչ պակաս տարօրինակ են հույն հանճար Յորգոս Լանտիմոսի աշխարհները։ Օրինակ, «Լոբստերը» (The Lobster, 2015). այստեզ գործ ունենք դաժան ավտորիտար համակարգով կառավարվող համակարգի հետ, որը պարտադրում է զուգընկեր ունենալ։ Յուրաքանչյուր մեծահասակ պարտավոր է ռոմանտիկ հարաբերությունների մեջ լինել, հակառակ դեպքում նրան կվերածեն որևիցե կենդանու (իր ընտրությամբ)։ Կենտրոնացված իշխանությունը (հնարավոր է` անտեսանելի էլիտայի կամ կառավարման խորհրդի տեսքով) թելադրում է այդ կանոններն ու ապահովում դրանց իրականացումը։
Սիրեք կինոն՝ Evoca-ի հետ
Պատասխանատու անձինք երբեք մինչև վերջ չեն բացահայտվում, սակայն նրանց ստեղծած օրենքները ձևավորում են սովորական մարդկանց կենցաղի բոլոր ասպեկտները։ Պետական ծառայողները (այդ թվում` հյուրանոցի աշխատակիցները) կառավարում են մարդուց կենդանի տրանսֆորմացումը, իսկ «որսորդները» (մարդիկ, ովքեր անտառում հետապնդում են միայնակ մարդկանց) հանդես են գալիս որպես կատարողների երկրորդական դաս։
Լավ, ի՞նչը կարող էր հասարակությանը բերել նման լուծման։ Պատմության որևիցե պահի տեղի է ունեցել լուրջ բեկում, ինչը ստիպել է ներդնել այս համակարգը։ Միգուցե, դեմոգրաֆիական աղետից հետո փորձ է արվում կարգավորել մարդկանց թվաքանակը, իսկ հասարակության մեջ ձևավորվել են ծայրահեղական հայացքներ հարաբերությունների մասով։ Կարելի է առաջարկել մի քանի տարբերակ։ Հնարավոր է, գլոբալ առումով անցյալում տեղի է ունեցել մարդկային հարաբերությունների ճգնաժամ` պայմանավորված նորագույն թվային տեխնոլոգիաներով, ինչն էլ զգալիորեն կրճատել է մարդկանց թվաքանակը։ Կառավարությունը սկսել է միջամտել` դիմելով ծայրահեղ քայլերի։ Դրան կարող էր միանալ կրոնական կամ փիլիսոփայական նոր աշխարհայացքը, համաձայն որի` ներդաշնակության համար մարդկային հարաբերությունները պետք է կանոնակարգվեն վերևից, իսկ միայնակ լինելն անբնական է ու ոչ աստվածահաճո։ Դա էլ համընկել է առաջադեմ գիտական ձեռքբերումների հետ, որոնք թույլ են տալիս մարդուն վերածել կենդանու։
Կենդանու վերածման պրոցեսը ֆիլմի ամենամեծ հանելուկներից է։ Ֆիլմը չի բացատրում` խոսքը տեխնոլոգիայի՞, թե՞ մոգության մասին է, այլ ընդունում է փաստը a priori. դա կարող է լինել առաջադեմ կենսատեխնոլոգիական պրոցեդուրա, որը ներառում է գենետիկ ռեկոնֆիգուրացիա, կամ էլ հասարակական համոզմունքներով պայմանավորված մետաֆիզիկական երևույթ։ Ընդունենք առաջին տարբերակը։ Իշխանությունները ուղղակի մահապատժի ենթարկելու փոխարեն դիմում են առավել «մարդասիրական» քայլի` անհաջողակներին վերածելով կենդանիների։ Միգուցե, դա մարդկային գոյությունը վերաիմաստավորելու միջոց է։ Ավելին, յուրաքանչյուրն ինքն է ընտրում` ինչ կենդանու վերածվել, հետևաբար` ունի որոշակի վերահսկողություն պրոցեսի նկատմամբ։ Պարզ չէ սակայն, արդյո՞ք մարդու անձը, նրա հիշողություններն ու գիտակցությունը պահպանվում են տրանսֆորմացիայից հետո։ Եթե ոչ, ապա դա նույն մահապատիժն է։
Այդուհանդերձ, համակարգը շանս է տալիս միայնակ մարդկանց։ Հյուրանոցը (հավանաբար, այսպիսի հյուրանոցներ կան ամբողջ աշխարհով մեկ, եթե համակարգը գլոբալ է) ծառայում է որպես անցումային վայր, որտեղ միայնակ մարդկանց տալիս են 45 օր` իրենց զույգ գտնելու համար։ Հյուրանոցից դուրս գտնվող քաղաքն էլ ապրում է հարաբերությունների մասին խիստ օրենքներով. զույգերին ստուգում են, արդյո՞ք դրանք իրական զույգեր են, ու պատժում նրանց, ովքեր անհամատեղելիության նշաններ են ցույց տալիս։
Բնականաբար, ցանկացած ավտորիտար համակարգի դեմ կան պայքարողներ։ Այսպես կոչված միայնակներն ապրում են անտառներում ու պայքարում են համակարգի դեմ` իրենց անդամներին պարտադրելով սեփական ծայրահեղական գաղափարախոսությունը` արգելելով ցանկացած տիպի հարաբերություններ ու պատժելով ֆիզիկական բռնությամբ։
Անհայտ է նաև` արդյո՞ք համակարգը գործում է ամբողջ աշխարհում, թե՞ դա մնացած աշխարհից մեկուսացված հասարակություն է։ Հաշվի առնելով, որ ոչ ոք չի խոսում այլ քաղաքների կամ հեռավոր երկրների մասին, կարելի է ենթադրել, որ համակարգը գլոբալ է ու դա միակ կենսակերպն է, որ հայտնի է մարդկանց։ Չնայած աբսուրդային իրավիճակին, մարդիկ հազվադեպ են կասկածի տակ դնում համակարգը, ինչը խոսում է սերնդեսերունդ իրականացվող գաղափարախոսական ու քարոզչական խորը մշակման մասին։
Կարող ենք շարունակել ավելացնել սյուռեալիզմի աստիճանը։ Սփայկ Ջոնզի «Լինելով Ջոն Մալկովիչ» (Being John Malkovich, 1999) ֆիլմի սյուժեն ծնվել է Չառլի Քաուֆմանի տարօրինակ գիտակցությունից, այնպես որ` բարդ կլինի դրա մասին տրամաբանելը։ Այդ աշխարհի ամենատարօրինակ ասպեկտը Mertin-Flemmer շենքի 7½ հարկում թաքնված պորտալն է, որը թույլ է տալիս մարդկանց աշխարհն ընկալել դերասան Ջոն Մալկովիչի աչքերով։ Պորտալն աշխատում է որպես ուղիղ կապ Մալկովիչի գիտակցության հետ` թույլ տալով մարդուն 15 րոպե տեսնել, լսել ու զգալ այն ամենն, ինչ տեսնում, լսում ու զգում է Ջոն Մալկովիչը։ 15 րոպե անց պորտալն անօրինական «ուղևորին» նետում է New Jersey Turnpike մայրուղու ճամփեզրին։
Պորտալը, կարծես թե մեխանիկական կամ տեխնոլոգիական չի, ինչը ենթադրում է, որ կամ դա հնագույն գերբնական երևույթ է, կամ Մալկովիչի հետ կապված կենսաբանական անոմալիա։ Ինչո՞ւ հենց Մալկովիչը։ Ֆիլմը դա չի բացատրում, սակայն կարելի է ենթադրել, որ Մալկովիչի մարմինը գիտակցությունների տեղափոխման երկար շարքի վերջին տարան է։ Իսկ, միգուցե, նման թաքնված պորտալներ կան ամբողջ աշխարհով մեկ ու տանում են բոլոր մարդկանց գիտակցություններ։ Կարող ենք առաջարկել պորտալի առաջացման երեք տարբերակ։ Այն կարող է լինել հնագույն մետաֆիզիկական պրակտիկայի (ծեսի կամ անեծքի) մնացուկ` ստեղծված անհայտ խմբի կողմից` անմահության հասնելու համար։ Պորտալը կարող է լինել նաև բնական ֆենոմեն, օրինակ` մարդկային էվոլյուցիայի թաքնված ասպեկտ, որը քչերն են հայտնաբերել։ Կամ էլ դա տիեզերական, այլմոլորակային անոմալիա է. պորտալի կանոններն ու ֆունկցիաները կարող են կապված լինել ուժերի հետ, որոնք վեր են մարդկային հասկացողությունից։
Ինչ վերաբերում է խորհրդավոր 7½ կիսահարկին, որտեղով քայլելիս աշխատակիցները պետք է կռանան, որովհետև առաստաղը շատ ցածր է. այս հարկում խեղաթյուրված է ամբողջ իրականությունը։ Տարածությունն ընկալվում է որպես սահմանային, միջտարածական վայր, որտեղ սովորական օրենքները չեն գործում։ Ֆիլմի ընթացքում պարզվում է, որ զառամյալ մարդկանց մի խումբ, որը գլխավորում է դոկտոր Լեստերը, սերունդներ շարունակ օգտագործել է պորտալը իր կոլեկտիվ գիտակցությունը նոր «տերերի» մեջ տեղափոխելու համար։ Նման գիտակցական մակաբուծությունը թույլ է տվել նրանց հասնել անմահության։ Ամեն անգամ, երբ կրող մարմինը հասնում է որոշակի տարիքի, խումբը թափանցում է նրա գիտակցություն` ամբողջությամբ գրավելով մարմինը։ Եթե նրանք ժամանակին չեն հասցնում դա անել, պորտալը տեղափոխում է նրանց հաջորդ հասանելի տարա։ Այս ծեսը գոյություն է ունեցել հարյուրամյակներ շարունակ, ինչը խոսում է այն մասին, որ պորտալը (կամ պորտալները) ստեղծվել է կամ հնագույն քաղաքակրթության կողմից, կամ էլ ինչ-որ բնական մետաֆիզիկական պրոցեսի մաս է։
Ֆիլմը ենթադրում է, որ գիտակցությունը ֆիքսված չէ ու կարող է գրավվել, տրոհվել ու անգամ վերագրվել։ Երբ Քրեյգը իր վրա է վերցնում Մալկովիչի գիտակցության կառավարումը, նա կարողանում է ճնշել Մալկովիչի անձին։ Դա ենթադրում է, որ գիտակցությունը ընդամենը մարմնի կառավարման կենտրոնն է, որը կարող է փոփոխվել ու թարմացվել։ Երբ Մալկովիչն ինքն է մտնում պորտալ, նա հայտնաբերում է իր տարբերակներով լցված աշխարհ, այսինքն` ինքնագիտակցությունը ստեղծում է գիտակցության ռեկուրսիվ ցիկլեր։
Պորտալն աշխատում է հստակ կանոններով, ինչից հետևում է, որ այն իրենից ներկայացնում է կամ բնական, կամ էլ արհեստական ստեղծված համակարգ։ Օրինակ, սովորական օգտատերերն ունեն 15 րոպե, ինչից հետո պորտալը նրանց դուրս է նետում։ Դա կարող է լինել անվտանգության մեխանիզմ, որը կանխարգելում է դոնոր գիտակցությանը տիրանալը։ Պորտալը մարդկանց միշտ նետում է New Jersey Turnpike մայրուղու ճամփեզրին, ինչը ենթադրում է պորտալի էներգետիկ դաշտի ֆիքսված «ելքի կետ»։ Ճիշտ պայմանների կատարման դեպքում (օրինակ, երբ Քրեյգը երկար ժամանակ կառավարում է Մալկովիչին) հիմնական գիտակցությունը կարող է ճնշվել, ինչը թույլ է տալիս հարձակվողին անվերջ երկար ապրել գողացած մարմնում։
Ֆիլմի վերջում Քրեյգը սխալ ժամանակ է օգտագործում պորտալը, ինչի արդյունքում փակվում է աղջիկ երեխայի գիտակցության մեջ` չկարողանալով որևիցե կերպ կառավարել մարմինը։ Եթե որևիցե մեկը սխալ ժամանակ է մտնում պորտալ, կամ անում է դա չափազանց ուշ, նա չի կարող կառավարել «տիրոջ» մարմինը։ Դրա հետևանքով նա վերածվում է լուռ դիտորդի` հավերժ փակված օտար մարմնում։ Նման գիտակցական «բանտից» դուրս պրծնելու որևիցե ձև այս պահին հայտնի չէ։