«Անորայի» Թորոսն ու Գառնիկը, Սարոյանի սցենարը և Շերի դերակատարումը. Հայկական հետքը՝ Օսկարում
Օսկարը գրաված «Անորայի» ստեղծագործական թիմը, երկրպագուները կամ մրցանակաբաշխության հյուրերը, երևի, չեն էլ պատկերացնում, որ վերջին օրերին փոքրիկ Հայաստանի մեծ կինոքննադատ ֆեյսբուքահայերն առավոտից երեկո խոսում, քննարկում, քննադատում կամ պաշտպանում են ֆիլմը։ Որոշներն «Անորայի» հաղթանակը սեփականն են համարում, մյուսներն ամոթանք են տալիս «ոչ հայեցի» ֆիլմը հավանելու համար։ Կինոակադեմիային էլ կամ անիծում են, կամ գովեստի խոսքեր շռայլում։ Մի խոսքով՝ Օսկարի հանդեպ անտարբեր մնալն անհնար է։
97-րդ «Օսկար» մրցանակաբաշխության հաղթական գիշերը «Անորան» դարձավ հայերեն լեզվով երկխոսություն ունեցող առաջին ֆիլմը, որ արժանացել է կինոաշխարհի ամենահեղինակավոր մրցանակին: Շոն Բեյքերի այս կատակերգադրամատիկ ֆիլմն արդեն իսկ փայլել էր Կաննի կինոփառատոնում, որտեղ արժանացել էր «Ոսկե արմավենու ճյուղի», ինչպես նաև բազմաթիվ այլ մրցանակներ էր հասցրել ստանալ։
Ամերիկյան կինոակադեմիայի մրցանակաբաշխությունը բազմաթիվ անակնկալներ էր պատրաստել, բայց «Անորա»-ի հաղթանակը դարձավ գիշերվա գլխավոր իրադարձությունը: Ֆիլմը ոչ միայն հաղթեց «Լավագույն ֆիլմ» անվանակարգում, այլև արժանացավ մրցանակների «Լավագույն դերասանուհի» (Մայքի Մեդիսոն), «Լավագույն ռեժիսոր» (Շոն Բեյքեր), «Լավագույն մոնտաժ» և «Լավագույն օրիգինալ սցենար» անվանակարգերում: Միանգամից հինգ ոսկե արձանիկ՝ հաջողությունն իսկապես աննախադեպ էր։
Շոն Բեյքերի համար, իհարկե, ուրախ ենք, բայց հայերի սիրտն արագ էր բաբախում «Անորայի» երկու հերոսի՝ Թորոսի ու Գառնիկի համար։ Ֆիլմում հայ դերասաններ Վաչե Թովմասյանի և Կարեն Կարագուլյանի ներկայությունն իսկապես նշանակալի իրադարձություն էր, իսկ ֆիլմի հաղթարշավը՝ պատմական։
Բայց այնպես չէ, որ հայազգի մարդիկ առաջին անգամ էին բարձրանում Օսկարի բեմ կամ առնչվում մրցանակին։ Հայերը դեռ անցյալ դարի սկզբից են սկսել իրենց հետքը թողնել Հոլիվուդում և կինոյի աշխարհում: Տասնյակ հայ կինոգործիչներ են նպաստել համաշխարհային կինոարվեստի զարգացմանը և արժանացել բարձրագույն պարգևների: Ներկայացնում ենք «Օսկարի» հայկական հետքը՝ կարևոր շեշտադրումներով։
ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՄՈՒԼՅԱՆ
Մրցանակաբաշխության հայկական պատմությունը սկսվում է Ռուբեն Մամուլյան անունով: Մամուլյանն իր կարիերայի ընթացքում դարձավ կինոարվեստի իսկական նորարար: 1931 թվականին նրա նկարահանված «Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը» ֆիլմն Օսկարի առաջադրվեց երեք անվանակարգում՝ լավագույն դերասան, բեմադրություն և սցենար:
Թեև Մամուլյանն անձամբ մրցանակ չստացավ, ֆիլմի գլխավոր դերակատար Ֆրեդերիք Մարչն արժանացավ «Լավագույն դերասան» մրցանակին: Ավելին՝ այդ թվականների համար ֆիլմն իսկական հեղափոխություն էր տեխնիկական նորարարությունների առումով: Մեկ պլանով և սուբյեկտիվ տեսախցիկով նկարահանված տեսարանները նորություն էին այդ ժամանակների կինոաշխարհում:
Ռուբենը ծնվել է Զաքար և Վերժինե Մամուլյանների ընտանիքում: Մոր շնորհիվ, ով Թիֆլիսի հայկական դրամատիկական ընկերության նախագահն էր, նա դեռ մանկուց կապվել էր թատրոնի հետ: Յոթ տարեկանում ծնողների հետ մեկնել Ֆրանսիա, որտեղ ուսանել է Փարիզի Մոնդենիի լիցեյում: 1913 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս, այնուհետև շարունակել ուսումը Մոսկվայի և Լոնդոնի համալսարանների իրավաբանական ֆակուլտետներում:
1920-ականներից սկսած՝ նա աշխատել է Լոնդոնի և Փարիզի, իսկ 1923-ից՝ Նյու Յորքի թատրոններում: Նա ներկայացրել է մոտ 60 դրամատիկական և երաժշտական բեմականացում, որոնք խոր ազդեցություն են թողել ամերիկյան թատրոնի և կինոյի ձևավորման ու զարգացման վրա:
Հայազգի ռեժիսորի ստեղծագործական մեթոդներն այնքան առաջադեմ էին, որ տարիներ անց էլ դրանցից որոշները գաղտնիք էին մնում: Օրինակ, «Դոկտոր Ջեքիլ և միստր Հայդ» ֆիլմում գլխավոր հերոսի վերամարմնավորման տեսարանը երկար ժամանակ անհասկանալի էր մասնագետների համար: Ավելի ուշ Մամուլյանը բացահայտեց, որ այդ էֆեկտը ստացել էր՝ օգտագործելով հատուկ գունային ոսպնյակներ, որոնք ճիշտ համադրված էին մանրակրկիտ արված գրիմի հետ:
Times պարբերականի գրական հավելվածը, անդրադառնալով Մամուլյանի, Ալֆրեդ Հիչքոքի և այլ ռեժիսորների լուսանկարին, գրել է.
«Ամերիկյան մեծագույն ռեժիսորների շարքում նրա ներկայությունը տեղին է ու անվիճելի՝ նման լուսանկարում իր դիրքին՝ գործընկերներից քիչ անջատ և քիչ ավելի առաջ»:
ԱԿԻՄ ԹԱՄԻՐՈՎ
Ռուբեն Մամուլյանի գործունեության տարիներին Հոլիվուդում փայլում էր նաև մեկ այլ հայ՝ Ակիմ Թամիրովը: Նա ծնվել էր 1899 թվականին՝ Թիֆլիսում, Բաքվի նավթարդյունաբերող Միքայել Թամիրովի և Մաշա Ամիրյանի ընտանիքում: Դերասանական կրթությունը ստացել էր Մոսկվայի Գեղարվեստական Թատերական դպրոցում:
1922-1924 թվականներին նույն թատրոնի կազմում հյուրախաղերով շրջագայել է Եվրոպայի երկրներում: 1923 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, ապա՝ 1924 թվականին հաստատվել ԱՄՆ-ում՝ Նյու Յորքում, և մինչև 1928 թվականը հանդես եկել տարբեր թատրոններում: 1929 թվականին հրավիրվել է Հոլիվուդ, որտեղ և շարունակել է իր դերասանական կարիերան:
Մեծ Ճգնաժամի տարիներին Թամիրովը կորցրեց իր հիմնած բեմական գրիմի ակադեմիան և վաստակելու համար աշխատում էր որպես տաքսու վարորդ: Նրա կինը՝ դերասանուհի Թամարա Շեյնը, աշխատում էր ռեստորանում որպես մատուցողուհի, բայց միաժամանակ հորդորում էր Ակիմին սովորել անգլերեն և չխզել կապը թատրոնի և կինոյի հետ:
Առաջին դերը կինոյում Թամիրովը խաղացել է 1932 թվականին, 33 տարեկանում՝ «Օ՛Քեյ Ամերիկա» ֆիլմում: Սկզբում նա հայտնվում էր էպիզոդիկ դերերում, սակայն 1932 թվականին Ռուբեն Մամուլյանի «Թագուհի Քրիստինա» ֆիլմում Ակիմ Թամիրովը, կամ Հովակիմ Թամիրյանցը, կերտեց էպիզոդիկ, բայց հիշվող կերպար: Այդ փոքրիկ դերը ճակատագրական դարձավ ԱՄՆ մեկնած գաղթական տղայի համար: Նա մեկը մյուսի հետևից սկսեց բազմաթիվ առաջարկներ ստանալ, և մեկ տարում նկարահանվեց 13 ֆիլմում:
Հետագայում Թամիրովի ֆիլմագրությունը հասավ մինչև 150 ֆիլմի: Նա երկրորդական դերերի անփոխարինելի վարպետ էր համարվում, թեև խաղացել է նաև գլխավոր դերեր: Թամիրովը երկու անգամ առաջադրվել է Օսկարի երկրորդ պլանի լավագույն դերասան անվանակարգում՝ «Գեներալի մահը լուսաբացին» (1936) և «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» (1944) ֆիլմերի համար:
Թեև Թամիրովը Օսկար չստացավ, նա «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» ֆիլմում պարտիզանական ջոկատի հրամանատար Պաբլոյի դերի մարմնավորման համար արժանացավ «Ոսկե գլոբուսի»: 1960 թվականին Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում բացվեց նաև նրա փառքի աստղը:
ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ
Այն տարիներին, երբ Թամիրովը կինոաշխարհում էր ճանաչում ձեռք բերում, գրական շրջանակներում հայտնի էր դառնում Վիլյամ Սարոյանը:
1941 թվականին Metro-Goldwyn-Mayer ընկերության ռեժիսոր Լուիս Մայերն առաջարկեց Սարոյանին գրել սցենար պատերազմական թեմայով, որը կներկայացներ պատերազմի ավերիչ հետևանքներն ամերիկացիների կյանքում և կբարձրացներ նրանց ոգին: Շատերը կարծում են, թե ֆիլմը նկարահանվել է «Մարդկային կատակերգություն» վեպի հիման վրա, մինչդեռ եղել է ճիշտ հակառակը: Սկզբում գրվել է ֆիլմի սցենարը:
Կարճ ժամանակահատվածում Սարոյանը ներկայացնում է պահանջված սցենարը։ Նրան վճարում են այդ ժամանակվա համար բացառիկ հոնորար՝ 60,000 դոլար: Սարոյանի համար գումարը երկրորդական էր, նրա գլխավոր ցանկությունն էր դառնալ իր գրած սցենարի հիման վրա ստեղծվող ֆիլմի ռեժիսորը:
Լուիս Մայերի և թիմի համար այս միտքը, իհարկե, ռիսկային թվաց, Սարոյանն էլ խնդրեց իրեն ընդամենը երեք օր տալ, որպեսզի ֆիլմ նկարահանի և ցույց տա իր ռեժիսորական ունակությունները: Մայերը համաձայնեց և երեք օր անց Սարոյանը ներկայացրեց երկու մասից բաղկացած 20-րոպեանոց «Լավ աշխատանք» անվամբ ֆիլմը, որը հիմնված էր գրողի՝ 1939 թվականին գրված «Մի քանի աղքատ» պատմվածքի վրա:
Ստեղծագործական խումբը հավանեց Սարոյանի կատարած աշխատանքը, բայց «Մարդկային կատակերգություն» ֆիլմի նկարահանումները, ամեն դեպքում, նրան չվստահեցին։ Թեման նուրբ էր և կարևոր, պատերազմը դեռ շարունակվում էր, և ֆիլմը պետական, անգամ ռազմավարական նշանակություն ուներ:
Սա, անշուշտ, զայրացրեց Սարոյանին, բայց գրողն իրեն չկորցրեց և մինչ ֆիլմը կհայտնվեր էկրաններին, կարճ ժամանակում իր գրած սցենարի հիման վրա ընթերցողների դատին հանձնեց «Մարդկային կատակերգություն» վեպը, որն ընդամենը մեկ շաբաթում դարձավ բեսթսելլեր:
Կինոնկարը վերջապես նկարահանվեց Metro-Goldwyn-Mayer ընկերությունում և 1944 թվականին արժանացավ Ամերիկյան կինոակադեմիայի «Օսկար» մրցանակի՝ լավագույն սցենարի համար: Այն ժամանակ մրցանակը շնորհվում էր սկզբնաղբյուրի հեղինակին, և «Օսկարը» ստացավ Վիլյամ Սարոյանը: Ցավոք, չկա որևէ աղբյուր կամ լուսանկար, որտեղ Սարոյանը նկարված լիներ ոսկե արձանիկով:
ԱՅՐԻՆ ՇԱՐԱՖ
Այրին (Իրեն) Շարաֆը Հոլիվուդի պատմության ամենահայտնի դիզայներներից է: Նա 16 անգամ առաջադրվել է Օսկարի՝ որպես զգեստների լավագույն նկարիչ, և 5 անգամ ստացել է ոսկե արձանիկը: Շարաֆը նաև 6 անգամ առաջադրվել է ԱՄՆ թատերական ամենահեղինակավոր «Թոնի» մրցանակին, որից մեկ անգամը ստացել է այն՝ «Թագավորը և ես» մյուզիքլում կատարած աշխատանքի համար:
Այրին Շարաֆը ծնվել է Բոստոնում՝ 1910 թվականին: Այրինի հայրը ծնունդով Արևմտյան Հայաստանից էր: 1900-ականների սկզբին Շարաֆյանների ընտանիքը Համիդյան ջարդերից մազապուրծ փախել է Բոստոն: Ամերիկայում Այրինի հայրն ամուսնացել է ամերիկուհու հետ: Հենց այնտեղ էլ 1910 թվականին ծնվել է Շարաֆը:
Նյու Յորքի գեղարվեստի և կիրառական արվեստի դպրոցում, Նյու Յորքի գեղարվեստի ուսանողների լիգայում, Փարիզի Գրանդ Շոմիեր ակադեմիայում ուսանելուց հետո նա կարճ ժամանակահատվածում համբավ ձեռք բերեց ամերիկյան թատերաշխարհում։ Ավելի ուշ նրան նկատեցին Հոլիվուդում: Իր առաջին «Ալիսը հրաշքների աշխարհում» ֆիլմով նա կինոաշխարհում կոստյումների մոդելավորման նոր չափանիշ սահմանեց:
Նա աշխատել է իր ժամանակի ամենահայտնի, ամենադիտված ֆիլմերում, ամենահանրահայտ դերասանների հետ: Բավական է միայն թվարկել այն ֆիլմերի անունները, որոնց համար նա արժանացել է Օսկարի՝ «Արևմտյան կողմի պատմություն» (1961), «Կլեոպատրա» (1963), «Ով է վախենում Վիրջինիա Վուլֆից» (1966), «Թագավորը և ես» (1956), «Ամերիկացին Փարիզում» (1951):
1993 թվականին «Թատրոնի զարգացման հիմնադրամը» սահմանել է Այրին Շարաֆի անվան մրցանակ, որն ամեն տարի տրվում է այն դիզայներին, որն իր գործունեության ընթացքում մեծ ներդրում և ավանդ է ունեցել արվեստի ոլորտում:
Ցավոք, հենց նույն՝ 1993 թվականին Այրին Շարաֆը մահացել է իր սիրելի Նյու Յորքում: Նա երբևէ Օսկարի ամենից շատ առաջադրված և ամենից շատ այդ մրցանակը ստացած հայն է և առհասարակ եզակի դեպք Օսկարի պատմության մեջ:
ՌԵՅ ԱՂԱՅԱՆ
Ռեյ Աղայանը ծնվել է Թեհրանում, 1928 թվականին, մեծահարուստ հայերի ընտանիքում: Վաղ տարիքից նա հետաքրքրված էր ամերիկյան ֆիլմերով, պաշտում էր արվեստը և միշտ ձգտում էր դեպի գեղեցիկը: Աղայանի մայրը Թեհրանում հագուստի արվեստանոց է ունեցել և զգեստներ էր ստեղծում Փահլավիների ընտանիքի համար: Ռեյն ընդամենը 13 տարեկանում դարձել էր մոր օգնականը և զգեստներ էր կարում Շահ Մոհամեդ Ռեզա Փահլավիի համար:
Իրանում և Արևելքում հաջողությունների հասած երիտասարդ դիզայները 40-ականներին տեղափոխվեց ԱՄՆ: Սկզբում զգեստներ էր մոդելավորում թատերական ներկայացումների համար, հետո հրավեր ստացավ Հոլիվուդից և սկսեց աշխատել աստղերի հետ՝ Ջուդի Գարլենդ, Բարբարա Սթրեյզանդ, Ռաքել Ուելչ, Շեր, Դայանա Ռոսս և ուրիշներ:
Նա Օսկարի առաջադրվել է երեք անգամ՝ «Ուրախ, ուրախ» (1970), «Լեդին բլյուզ է երգում» (1973), «Ծիծաղելի աղջիկը» (1976) ֆիլմերի համար: Թեև Օսկար չի ստացել, բայց 1967-ին Աղայանն արժանացել է «Էմմի» մրցանակի:
Ռեյ Աղայանը շուրջ կես դար խորհրդատվություն է տրամադրել «Օսկար» մրցանակաբաշխության հաղորդավարների իմիջի վերաբերյալ: 1984 թվականին նա նաև եղել է Լոս Անջելեսում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերի բացման և փակման արարողությունների զգեստների ձևավորման պատասխանատուն:
ՄԻՇԵԼ ԼԵԳՐԱՆ
Ֆրանսիացի կոմպոզիտոր, դաշնակահար, գործիքավորող, դիրիժոր և երգիչ Միշել Լեգրանը, ով ունի հայկական արմատներ, Այրին Շարաֆից հետո ամենից շատ Օսկարի առաջադրված հայազգի գործիչն է: Նա 13 անգամ նոմինացվել է Օսկարի, որից երեքի դեպքում ստացել է այն:
Լեգրանը ծնվել է 1932 թվականի փետրվարի 24-ին Փարիզում: Նրա հայրը՝ Ռայմոն Լեգրանը, կոմպոզիտոր էր, դիրիժոր ու նվագախմբի ղեկավար: Մայրը՝ Մարսել Տեր-Միքայելյանը, դաշնակահարուհի էր, ազնվական հայկական ընտանիքից: Լեգրանը 10 տարի ապրել է մորական պապի՝ Սարգիս Տեր-Միքայելյանի հետ, որը կյանքից հեռացել է 1942 թվականին: 1915 թվականին նրա մայրն Օսմանյան կայսրությունից Ֆրանսիա էր փախել։
Եվրոպացիների սրտերը վաղուց գերած կոմպոզիտորն առաջին Օսկարը ստացել է 1968 թվականին «Թոմաս Քրաունի խաբեությունները» ֆիլմի սաունդթրեքի, երկրորդը՝ «42-ի ամառը» ֆիլմի, երրորդը՝ Բարբարա Սթրեյզանդի մասնակցությամբ «Յենթլ» ֆիլմի համար:
Տասնմեկ տարեկանում Փարիզի կոնսերվատորիա ընդունված, 22 տարեկանում ամենավաճառվող ալբոմի հեղինակ դարձած Լեգրանը երեք անգամ «Օսկար» է ստացել, հինգ անգամ՝ «Գրեմմի», մեկ անգամ՝ BAFTA, մեկ անգամ՝ «Ոսկե գլոբուս»: Նա Ֆրանսիայի Պատվո Լեգեոնի շքանշանի ասպետ է: Լեգրանն առաջին անգամ Հայաստան է եկել 2004 թվականին՝ Շառլ Ազնավուրի հետ համատեղ համերգի:
ՇԵՐԻԼԻՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ (ՇԵՐ)
Օսկարի, Ոսկե Գլոբուսի, Էմմիի, Գրեմմիի մրցանակակիր Շերիլին Սարգսյանին կոչում են «Փոփի թագուհի», նրա սկավառակները մինչ օրս ամենավաճառվողներից են աշխարհում, իսկ իր հայկական արմատների մասին Շերը երբեք չի մոռանում։
Շերն ամերիկյան երգարվեստի պատմության մեջ սահմանել է բազմաթիվ ռեկորդներ։ Նա առաջին երգչուհին է, ում երգերը 6 տասնամյակից ավելի գլխավորել են ամերիկյան հիթ շքերթները:
Կինոարվեստում նրա գլխավոր նվաճումը 1988 թվականի «Լուսնով հմայվածները» ֆիլմում «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում ստացած Օսկարն էր: Մինչ այդ նա մեկ անգամ էլ էր առաջադրվել Օսկարի՝ 1984 թվականին՝ «Սիլկվուդի գաղտնիքը» ֆիլմում «Երկրորդ պլանի լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում:
ԱՏՈՄ ԷԳՈՅԱՆ
Կաննի և Տորոնտոյի կինոփառատոնների բազմակի մրցանակակիր Ատոմ Էգոյանն Օսկարի առաջադրվեց 1998-ին՝ «Լուսավոր գալիք» ֆիլմի համար միանգամից երկու անվանակարգում՝ «Լավագույն ռեժիսոր» և «Լավագույն սցենար»:
Ատոմ Էգոյանը ծնվել է Կահիրեում, մեծացել՝ Կանադայում: Միջազգային հարաբերություններ և երաժշտություն է ուսանել Տորոնտոյի համալսարանում, որտեղ էլ սկսել է ֆիլմեր նկարահանել:
Նրա վաղ շրջանի գործերն աչքի են ընկել Սանդենսի անկախ կինոյի փառատոնում, իսկ «Լուսավոր գալիք» ֆիլմով ճանաչման է հասել ինչպես քննադատների, այնպես էլ հանդիսատեսի շրջանում: Կանադայի բարձրագույն կինոպարգևի՝ «Ջինիի» բազմակի դափնեկիր է, ներկայիս անկախ կինոյի կարևոր դեմքերից մեկը:
ՍԹԻՎԵՆ ԶԱԻԼՅԱՆ
1994 թվականին հայազգի սցենարիստ և ռեժիսոր Սթիվեն Զաիլյանը ստացավ «Օսկար» մրցանակ որպես լավագույն սցենարիստ՝ «Շինդլերի ցուցակը» ֆիլմի սցենարը գրելու համար: Հրեաների ցեղասպանության մասին պատմող ֆիլմը դարձավ ժամանակակից կինոյի դասական գործերից մեկը:
«Շինդլերի ցուցակը», «Նյու Յորքի ավազակախմբերը», «Արթնացում», «Վիշապի դաջվածքով աղջիկը», «Հաննիբալ», «Անհնարին առաքելություն»... այսպես դեռ երկար կարելի է թվել այն հայտնի ֆիլմերը, որոնց սցենարի հեղինակը Սթիվեն Զաիլյանն է: Նա «Օսկար» մրցանակի է առաջադրվել նաև «Արթնացումներ» (1990), «Նյու Յորքի ավազակախմբերը» (2002) և Moneyball (2006) ֆիլմերի սցենարների համար: 2020 թվականին նույնպես առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի՝ «Լավագույն ադապտացված սցենարի համար»։
Զաիլյանը ծնվել է 1953 թվականին՝ Ֆրեզնոյում: Նրա հայրը՝ Ջիմ Զաիլյանը, եղել է ռադիո լրագրող: Զաիլյանը մեծացել է Հայոց ցեղասպանության մասին պատմությունների և պատմական հայրենիքի մասին հիշողությունների ներքո։
Այս անուններն ու պատմություններն իսկապես տպավորիչ են։ Հիմա միայն մնում է հուսալ, որ մի օր Օսկարի բեմում հաղթական ելույթ կունենան ՀՀ-ում ստեղծագործող մշակութային գործիչները՝ Հայաստանում ստեղծված ֆիլմերով։ Հայկական կինոն, վստահաբար, դեռ շատ ասելիք ունի և նույնքան շատ անելիք՝ խոսքը տեղ հասցնելու համար։