Սարյանի փրկված «Չարենցը», Կոմիտաս երգող Բակունցն ու Իսահակյանի հայրական ապտակը. Եղիշե Չարենցը՝ վտիտ մարմնով կարսեցի տղան
Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած…
Այս տողերը Եղիշե Չարենցը գրել է իր մահից մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, կարծես կանխազգալով իր ճակատագիրը։ Մութ կանխազգացումով տողերը կարծես մարգարեական դարձան բանաստեղծի համար։ Թեև մռայլ ու ողբերգական դրվագները բանաստեղծի կյանքում բազմաթիվ էին, բայց դրանք մշտապես ուղեկցվել են մի տեսակ լուսավոր շղարշով, որը, գուցե, հենց Չարենցի լուսավոր տեսակի շնորհիվ էր։
Նախ՝ ինչպե՞ս «Եղիշեն» դարձավ «Չարենց»։ Կարսում ծնված Եղիշե Սողոմոնյանը գրական աշխարհ մտավ «Չարենց» կեղծանունով: Այս ընտրության շուրջ պտտվում են բազմաթիվ պատմություններ:
Գուրգեն Մահարին պնդում էր, որ պատանի Եղիշեն Կարսում տեսել էր մի բժշկի ցուցատախտակ՝ «Չարենց» ազգանունով, և որոշել էր «վերցնել» այդ ազգանունը: Կարինե Քոթանջյանը հավատացած էր, որ մանկուց «չար» երեխա լինելու պատճառով էին Եղիշեին «Չարենց» կոչել: Իսկ բանաստեղծ Անուշավան Ջիդեջյանը (Վիվան) կապ էր տեսնում Պուշկինի «Անչար» ոտանավորի հետ, որը պատմում է անապատում աճող թունավոր ծառի մասին:
Հետաքրքիրն այն է, որ 1921 թվականին այս գրական կեղծանունը վերածվեց նրա պաշտոնական ազգանվան: Ավելի ուշ Չարենցն ինքը տվեց հետաքրքիր բացատրություն.
«Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։
Բայց «Եղիշեից» «Չարենց» անցումը լոկ միայն անվան հետ չէր կապված։ Կարսից դեպի մեծ աշխարհ ճանապարհը ծանր էր ու բարդ։ Սրա համար՝ սկսենք սկզբից։
1897 թվականի մարտի 13-ին Կարսում, գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանի և Թեղկի (Թելլի) Միրզայանի ընտանիքում ծնվեց Եղիշեն: Նրա ծնողները Կարս էին գաղթել Պարսկաստանի Մակու քաղաքից՝ հաստատվելով մի քաղաքում, որը հետագայում Չարենցն այսպես էր նկարագրում.
«Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»։
Այս թվացյալ տխուր միջավայրում ձևավորվեց հայ պոեզիայի ամենալուսավոր անուններից մեկը։
Աբգար աղան՝ խիստ, աստվածավախ և օրինապահ մարդ, թեև զգուշավոր վերաբերմունք ուներ որդու գրական ձգտումների հանդեպ, չկարողացավ կանխել նրա ստեղծագործական թռիչքը: Չարենցի ընտանիքն ուներ չորս տղա և երեք աղջիկ։ Չարենցի եղբայր Սերոբը հոր հետ առևտրով էր զբաղվում և ապրել է մինչև ծերություն, իսկ Գեղամը 1937 թվականի ստալինյան բռնությունների զոհերից էր։ Քույրերից Աննան բնակվում էր Երևանում, իսկ Աշխենը՝ ով փոքր տարիքում ծաղիկ հիվանդությունից կորցրել էր տեսողությունը, եղբոր՝ Գեղամի հետ բնակվում էր Լենինգրադում։ Չարենցի մյուս քույրը՝ Մարիամը, իր ընտանիքի հետ ցեղասպանության զոհ է դարձել։
Պատանի Եղիշեն կանոնավոր կրթություն այդպես էլ չի ստացել: 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում, բայց արդյունքում հեռացվել է՝ ուսման վարձը չվճարելու պատճառով: Գրքերի հանդեպ սերը, սակայն, նրա մեջ այրվում էր անհագ կրակով: Ընկերներից մեկը հիշում է հետաքրքիր դեպք, երբ հայրը փող է տվել կոշիկ գնելու համար, իսկ Եղիշեն փոխարենը գրքեր է գնել: Հոր զայրացած հարցին՝ թե «բոբի՞կ պիտի ման գաս», տղան ավելի ուշ ասել է. «Լավ է մարդ ոտքից բոբիկ լինի, քան թե՝ խելքից»։
Ահա այսպես՝ գրականության սիրով վարակված Չարենցի առաջին բանաստեղծությունը լույս տեսավ 1912 թվականին՝ Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում, իսկ 1914 թվականին հրատարակվեց նրա առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան», որը նվիրեց իր առաջին սիրուն՝ Աստղիկ Ղոնդախչյանին: Արդեն այս գրքում նա ներկայացավ «Չարենց» գրական անունով:
1914 թվականին սկսվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը թուրքերն օգտագործում են «Հայկական հարցը» հայ ժողովրդի բնաջնջումով լուծելու համար։ 1915 թվականին ստեղծվում են հայկական կամավորական առաջին ջոկատները։ Երիտասարդ Չարենցը, զգացմունքային արձագանքելով ազգի ողբերգությանը, զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերում: Նա հրաժարվում է սանիտարի դերից և որպես շարքային զինվոր մասնակցում մարտական գործողություններին, հասնելով մինչև Վան:
1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր Վանա լճից հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։
«Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ։ Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական՝ Չարենցը»:
Այս սարսափելի փորձառության արդյունքում ծնվեց «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը համաշխարհային պատերազմի և Հայոց ցեղասպանության առաջին գրական արձագանքներից մեկն էր հայ գրականության մեջ։
1916 թվականին հեռանալով բանակից՝ Չարենցը Կարինե Քոթանջյանի խորհրդով մեկնում է Մոսկվա, որտեղ գրական կյանքը եռում էր: Այդ ուղևորությունն իրականացնելու համար նա համաձայնեց դառնալ հոր՝ Աբգար աղայի գործակալը գորգավաճառության գծով, ինչը թեև հեռու էր իր էությունից, բայց բացեց նոր հորիզոններ:
«Ուզում էի Մոսկվա գնալ: Հնարավորություն չկար: Աբգար աղան ու մայրս դեմ էին: Վերջը մայրս համոզվեց, բայց Աբգար աղան հակառակում էր: Այնուամենայնիվ ելքը գտնվեց. չգիտեմ՝ մորս աղաչանքներն օգնեցին, թե Աբգար աղայի շահասիրությունը: Համաձայնվեցին, որ գնամ սովորելու և, միաժամանակ, Աբգար աղայի մոսկովյան գործակալ դառնամ՝ գորգավաճառության գծով: — Տո, ե՜ս... ու առևտրական գործակալ... Ինչ արած, համաձայնվեցի: Աբգար աղան ռոճիկ նշանակեց, ճանապարհածախս տվեց: Էփեջա փող ընկավ ձեռքս»:
1919 թվականի աշնանը Երևանում ստեղծվում է Հայ գրական միությունը։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար Նիկոլ Աղբալյանին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։
Բայց առաջինը, որ անդրադարձել էր Չարենցին, Գարեգին Լևոնյանն էր (աշուղ Ջիվանու որդին), որը 1916 թվականին «Դանթեական առասպել» պոեմի հրատարակությունից հետո «Մշակ» թերթում գրել էր.
«Նոր մարդ է Եղիշե Չարենցը, անծանոթ մեր գրական միջավայրում։ ...Ով էլ, որ լինի նա, երևում է երիտասարդ է, եղել է կամավոր, ռազմի դաշտ գնացել «որպես հարսանիք», բայց այնտեղ զարհուրելի բան տեսնելուց և կռվի մեջ երեք մտերիմ ընկերներին կորցնելուց հետո ընդհանուր նահանջի ժամանակ վերադարձել է իր քաղաքը։ Ահա իր այդ տպավորություններն է, որ սկսնակ գրողը հյուսել է գաղափարական արվեստով և կազմել «Դանթեական առասպել»։ ...Եղիշե Չարենցը ընդունակ է իր նյութը հետաքրքրական դարձնելու, սահուն և պատկերավոր ոճ ունի և գաղափարական արվեստին տեղյակ է կանոնավորապես»։
Հետ գալով Աղբալյանի գործոնին։ 1920 թվականի հունվարից Աղբալյանի հրավերով Չարենցն աշխատանքի է անցնում Հանրային կրթության և արվեստի նախարարությունում՝ որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։
1920-1921 թվականները մեծ փոփոխությունների ժամանակաշրջան էին Չարենցի կյանքում։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նա նշանակվում է Լուսավորության կոմիսարիատի արվեստի բաժնի վարիչ։ Այստեղ Չարենցը լայն գործունեություն է ծավալում հայ գրողներին և մշակույթի գործիչներին Խորհրդային Հայաստան հրավիրելու գործում։
1920-1921 թվականներին նա գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ և Արփենիկի հետ կրկին մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում կրթություն ստանալու։ 1922 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսնում Չարենցի երկերի երկհատոր ժողովածուն, որն ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։
Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով 1924 թվականին Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է Տրապիզոնում, Կ.Պոլսում, Աթենքում, Հռոմում, Վենետիկում, Փարիզում, Բեռլինում։ Պոլսահայ գաղութի կյանքը ծանր տպավորություն է թողնում Չարենցի վրա։
«Թե որքան ողորմելի է այստեղ հայ գաղութի կյանքը՝ դժվար է պատկերացնել, մարդիկ պարզապես քարշ են տալիս խղճուկ մի գոյություն... իսկ կառավարությունը, թուրք հասարակությունը, մամուլը և այլն, աշխատում են պահել նրանց արհամարհանքի, իրավական տեռորի, հայհոյանքների այնպիսի մի մթնոլորտում, որից մարդու մազերը կարող են բիզ-բիզ կանգնել»։
Վենետիկում Չարենցը հանդիպում է Ավետիք Իսահակյանին։ Իսահակյանի և Չարենցի առաջին հանդիպումը եղել էր դեռևս Կարսում։ Պատմում են, որ երբ Իսահակյանը Կարսում զբոսնում էր հյուրանոցի բակում, պատանի Եղիշեն տեսնելով նրան հիացած նայել է։ Վարպետին դուր չի եկել այդ սևեռուն հայացքը և նա ապտակ է հասցրել Չարենցին։ 1925 թվականին Վենետիկում հանդիպելիս Չարենցը հիշեցրել է այս միջադեպը, որին վարպետը պատասխանել է.
«Դե, ոչինչ, Եղիշե ջան, դա ուստա–սիլլասի է եղել։ Ապտակս ուժգին է եղել, դրա համար էլ լավ բանաստեղծ ես դարձել»։
1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով Երևան՝ Չարենցը ստանձնել է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։
1928-1935 թվականներին Չարենցն աշխատել է Հայաստանի պետական հրատարակչությունում, սկզբում որպես գեղարվեստական բաժնի աշխատակից, ապա վարիչ, և վերջապես՝ դասականների հրատարակչության պատասխանատու խմբագիր: Կարողանալով իր շուրջը համախմբել ժամանակի տաղանդավոր նկարիչներին՝ Մարտիրոս Սարյանին, Հակոբ Կոջոյանին և այլոց, Չարենցն առաջնորդել է նաև թարմ մտքերով ու լուծումներով հարուստ գրքերի հրատարակություններ: Հակոբ Կոջոյանի խոսքով՝
«Ամեն մի գրքի շուրջը նա երկար զրույց էր ունենում նկարչի հետ, նրան ոճային ուղղություն էր տալիս, որպեսզի գիրքը զգեստավորեր իր բովանդակության համաձայն»։
Չարենցը մեծ դժվարությամբ կարողացել է համոզել լեզվաբան Մանուկ Աբեղյանին գլխավորել հայկական ժողովրդական էպոսի հրատարակության գործը։ Կարո Մելիք-Օհանջանյանը նկարագրել է, թե ինչպիսի ուրախությամբ է Չարենցը դիմավորել նրանց, երբ հանձնել են «ծռերի» Ա հատորի ձեռագիրը.
«Նրա մեծ, գեղեցիկ աչքերը փայլում էին, ահարկու քթի տակ լայն ժպիտ էր խաղում․․․Շնորհավորում եմ, - մեկնեց նա իր ձեռքը մեզ: - Ահա մի անմահ գործ, որով դարեր շարունակ հիացել ու ոգևորվել է մեր ժողովուրդը և դեռ շատ ու շատ դարեր էլ ավելի կսիրի ու կպարծենա ու կոգևորվի առհասարակ հայ մարդը»։
Դե իսկ հայ երաժշտության ու մասնավորապես Կոմիտասի հանդեպ սերը անբացատրելի էր։ Գուրգեն Մահարին պատմում է, որ երբ Չարենցը հոգնում էր կամ նեղվում, ասում էր․
«Գնանք Ակսելի մոտ, Կոմիտաս լսենք»։
Բակունցը լավ ձայն ուներ և կատարում էր Կոմիտասի երգերը։
1936 թվականին, երբ մահացավ Կոմիտասը, արդեն տնային կալանքի տակ գտնվող Չարենցը հատուկ թույլտվությամբ մասնակցեց նրա հուղարկավորությանը: Խորապես հուզված՝ նա մոտեցավ դագաղին, համբուրեց ապակին և լուռ հեռացավ՝ ձեռքերում ճմրթելով իր գլխարկը: Ռուբեն Զարյանը այսպես է նկարագրում այդ դրվագը.
«Կոմիտասի դագաղը դրված էր Կուլտուրայի տան դահլիճում։ Ահագին բազմություն էր հավաքվել հրաժեշտ տալու։ Այնտեղ էին Կոմիտասի ընկերները․․Հանկարծ դռան մոտ եղած հասարակությունը ճեղքվեց՝ մեկին ճանապարհ տալու համար։ Չարենցն էր։ Տխուր էր, մորուսած, դեմքը գունատ։ Բարձրացավ պատվանդանին, գլուխը կախ կանգնեց, տրտում հայացքը ապակյա դիմաշրջանակին, որի տակից երևում էր Կոմիտասը։ Չարենցը մի պահ քարացած կանգնեց, ապա կռացավ, համբուրեց ապակին և լուռ քայլեց դեպի դուրս։ Անմիջապես ճանապարհ տվին։ Գնում էր գլուխը կախ, ձեռքերի մեջ ճմրթելով գլխարկը»։
Կոմիտաս վարդապետի հուղարկավորությունից բերված մոմե ծաղիկը որպես թանկագին մասունք պահվում է Չարենցի տուն-թանգարանում: Այդ օրը բանաստեղծը կանխատեսեց.
«Կոմիտասը հայ է, բայց աշխարհինն է, բոլորինը, մարդկությանը: Կգա ժամանակ, երբ Կոմիտասին հողի տակից կհանեն, դամբարան կկառուցեն նրա համար: Նա արժանի է դրան բոլորից ավելի»:
Այդ ապրումներով ծնվեց «Կոմիտասի հիշատակին» պոեմը՝ «Requiem aeternam» («Հավերժական հանգիստ»), որում արտացոլվեց նրա խորը հարգանքը մեծ հայի հանդեպ։
Թո ՛ղ ամոքվի՛ վերջապես Հազար սրով զարկած խոր— Սիրտդ հողում մեր հրկեզ,— Որպես գրկում սիրած մոր։— Որպես վսե՜մ ողջակեզ՝ Հոգնած աճյունը քո թո՛ղ Գտնի հանգի՜ստ վերջապես — Եվ հայրենի դառնա հող…
Չարենցը բացառիկ հոգևոր կապ ուներ մեկ այլ մեծանուն հայի հետ ևս։ Մարտիրոս Սարյանի «Եղիշե Չարենցի դիմանկարը» պատմական է մի քանի առումներով։ Կտավը ստեղծվել է 1923 թվականին և 1924-ին ցուցադրվել Վենետիկի միջազգային բիենալեում: Այս կտավը բացառիկ է ոչ միայն արվեստագիտական արժեքով, այլև պատմական ճակատագրով:
1937 թվականին, երբ պատկերասրահի բակում այրեցին «ժողովրդի թշնամի» հայտարարված մտավորականների դիմանկարները, Չարենցի դիմանկարը փրկվեց միայն մի խումբ մարդկանց քաջության շնորհիվ։ Պատմությունն ամբողջությամբ՝ գրականագետ Նշան Մուրադյանի մեջբերմամբ՝
«Մենք ցնցված ենք։ Ոչնչացնել Չարենցի՞ դիմանկարը… Կրակի մատնել Մարտիրոս Սարյանի՞ գործը… Թվում էր մտածելու, առավել ևս վիճելու ոչինչ չկար։ Նկարը ցուցապատից ցած էր բերված և դրված էր հատակին։ Եվ ո՞վ կհամարձակվեր վերուստ, ասես երկնքում հանված վճռի դեմ։ Բայց կատարվեց անսպասելին. բոլորի, թերևս նաև ինձ համար անսպասելի ես ասացի, որ այդ նկարը ոչնչացնել չի կարելի։ Ներկաները զարմացած բարձրացրին իրենց գլուխները։ Իմ ասածը հիմարություն չէր, հիմարությունից շատ ավելի մանր մի բան էր։ Չէ՞ որ մի քանի ամիս առաջ գյուղում վերցրել էին նաև հորս… Ես թանգարանային աշխատող չէի այժմ, այլ` ժողովրդի թշնամու տղա։ Բայց խոսքս ասված էր, և ես, այլևս չկորցնելով ինձ, փորձեցի պատճառաբանել այն։ -Պատկերացրե՛ք,- ասացի ես, - որ հետագա ուսումնասիրողները Վելասկեսի գործերի մեջ հայտնաբերում են մի սարսափելի ավազակի նկար։ Մի՞թե այդ պատճառով նրանք նկարը խարույկ կնետեն։ Չէ՞ որ կտավի հեղինակը աշխարհահռչակ մի արվեստագետ է։ Բերածս օրինակը անմտածված էր, բայց խոսքս կարծես այնքան էլ հիմար չէր։ Հավաքվածներն իրար նայեցին։ Մեկն անվստա՞հ, թե՞ խորամանկ հարց տվեց. -Իսկ ի՞նչ ես առաջարկում։ -Վերադարձնենք Սարյանին,- արդեն առանց մտածելու ասացի ես։ -Ո՛չ, չենք կարող,- եղավ պատասխանը։ -Վերադարձնել, նշանակում է` թշնամու նկարը մի տեղից մի ուրիշ տեղ տանել։ Իմ ուրախությունը հասկանալի է. վեճ էր սկսվել… -Այդ դեպքում,- ասացի քիչ սրտապնդված,- ծածկենք և նետենք մեր ներքնահարկը։ Ինչ անպետք բան ասես, որ չկա մեր բաժնի ներքնահարկում (ցուցասենյակի տակ էր դա). ոչ ոք չի իջնում այդտեղ, չի շարժում տեղից։ Գցենք այդտեղ, թող մնա, դա էլ ոչնչացում է։ Իսկ դուք կարող եք հայտնել, ուր հարկն է, որ Չարենցի դիմանկարը, իրոք, ոչնչացված է։ Այդպես էլ որոշվեց։ Թերթի մեջ լավ փաթաթելով այդ «սարսափելի» նկարը՝ մեր աշխատակցուհիներից մեկի, կարծեմ Աստղիկ Խրիմյանի, հետ իջեցրի ներքնահարկ, և խցկեցինք ավելի մեծադիր շրջանակ ունեցող նկարների ու պատի արանքը։ Տարիներ անց, երբ ես արդեն թողել էի Գրական թանգարանը, տեղափոխելո՞ւ ժամանակ, թե՞ մի այլ պարագայում նկարը բացվում է, և վերևը նկարագրած դեպքից մի տարի հետո աշխատանքի անցած Պարգևուհի Սիմոնյանը, նախ վախեցած, ապա ուրախացած իր հայտնագործության վրա, նորից խնամքով ծածկում է այն և թաքցնում։ Մի առիթով՝ նա այդ մասին հայտնում է համակուրսեցի Սարիկ Սարյանին, իսկ սա` իր հորը։ Երբ վերջապես տարիներ հետո իր իրավունքների մեջ վերականգնվում է և Չարենցը, լույս աշխարհ է հանվում պոետի փոշեպատ դիմանկարը՝ արվեստի մի հրաշակերտություն, որի փրկության համար մենք պարտական ենք այդ հանձնաժողովի բոլոր անդամներին, բոլորին անխտիր…»
Դիմանկարի հետևի ֆոնի երկնագույն գլխաշորի վրա Սարյանը պատկերել էր եգիպտական դիմակներից մեկը, որը, իր խոսքերով, խորհրդանշում էր «հմայիլ, ճակատագրի, հավերժանալու մարդկային ձգտման խորհրդանիշ»:
Սարյանն իր հուշերում կարևորում էր Չարենցի հայրենասիրությունը և արվեստը նուրբ ու խորը ընկալելու ունակությունը:
«Նա գեղանկարչության պատմությունը գիտեր մասնագետի նման... զգում էր գեղանկարչությունը՝ դա նրա վեցերորդ զգայարանն էր»։
Վարպետը նկարագրում է Չարենցին որպես խիտ սև մազերով, մեծ քթով, հաստ ներքևի շրթունքով, փոքրամարմին, սակայն ներքին կրակով այրվող մարդու: Հատկապես տպավորիչ էին խոշոր աչքերի սուր, արծվային հայացքը, որոնք ժայռեղեն հսկայի տպավորություն էին ստեղծում:
«Գեղեցիկ դեմք չէ, կարելի է նույնիսկ ասել, որ տգեղ է, բայց հմայիչ է ու համակրելի: Այդ դեմքն է, որ արտացոլում է նրա անհաշտ ու խիստ, ակտիվ ու բռնկվող բնավորությունը. այդ դեմքն է, որ կրում է վեհ ու դրամատիկական հանճարի և մեծ հայի արտահայտությունը»։
Այսպիսով՝ 1930-ական թվականներին սկսվում են հալածանքները մտավորականների նկատմամբ: 1932 թվականին լրանում էր Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին, որը պետք է նշվեր, բայց չնշվեց: 1935 թվականից սկսած՝ նրան հեռացրեցին հրատարակչությունից և գրողների միությունից, իսկ 1936 թվականի նոյեմբերի 9-ից վերջնականապես ենթարկեցին տնային կալանքի:
Գրադարաններից և գրախանություններից հավաքում են Չարենցի գրքերը, 1937 թվականի աշնանը ձերբակալում են նաև նրա կնոջը՝ Իզաբելլային: 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7:00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, 40-ամյա Եղիշե Չարենցը մահանում է։