Իսկական հրեշներ. Կինոյից սկիզբ առած 10 խոշոր մեդիաֆրանշիզ
Մարդկային ստեղծագործական գործունեության ամենահետաքրքիր մասն այն է, որ, ստեղծելով որևիցե նոր աշխարհ ու այնտեղ հրավիրելով այլ մարդկանց, հեղինակը կարող է ժամանակի ընթացքում էլ ավելի մեծացնել ու զարգացնել այն։ Դրա շնորհիվ հորինված աշխարհի փոքր բեկորը սերմ է դառնում անդադար մեծացող, միս և արյուն ստացող, ինքնուրույն ապրող ու շնչող տիեզերքի համար։ Գիրքը վերածվում է գրքաշարի, ֆիլմի, որը վերածվում է ֆիլմաշարի, որոնցից սկիզբ են առնում այլ մեդիաներ` համակարգչային խաղեր, կոմիքսներ, ֆանֆիկեր, երկրպագուների համայնքներ ու պարզվում է` միլիոնավոր մարդիկ կենդանացնում են այդ աշխարհը։
PAN-ը ներկայացնում է 10 նման ֆրանշիզ, որոնք սկիզբ են առել ֆիլմից կամ սերիալից։ Այստեղ ներառված չեն հորրոր ֆրանշիզները, որովհետև այդ ժանրում սերմը շատ արագ ու առատորեն է բերք տալիս, իսկ ֆրանշիզները մեկ նյութի համար չափազանց շատ են։
1. «Աստղային պատերազմներ» (Star Wars)
Ջորջ Լուկասն ընդամենը 27 տարեկան էր, երբ, ոգեշնչված «Ֆլեշ Գորդոնի» արկածների մասին կոմիքսներով, ձգտում էր դրանք էկրանավորել։ Այն, որ նախաձեռնությունը չստացվեց, հիանալի է, որովհետև հետագայում Լուկասը ինքնուրույն ստեղծեց սեփական «տիեզերական օպերան»` իր ուրույն աշխարհով ու հերոսներով, այդ ջերմամիջուկային խառնուրդի մեջ կարողանալով համադրել Էդգար Ռայզ Բերոուզի ու Էդվին Առնոլդի ռոմանտիկ տիեզերական ֆենթեզին, սամուրայական կինոյի ու հատկապես` Ակիրա Կուրոսավայի դրամատուրգիական լուծումները, եվրոպական կինոն ու եվրոպական հեքիաթները, արևելյան միստիցիզմը, Կառլոս Կաստանեդայի` ուժի մասին պատկերացումները և այլն։ Մոտ չորս տարվա քրտնաջան աշխատանքի արդյունքը 1977թ-ին էկրաններ բարձրացած «Աստղային պատերազմներ» (Star Wars) ֆիլմն էր` հերոսի ուղու, բարու և չարի պայքարի մասին արքետիպային պատմություն, որը ծավալվում էր վաղուց, շատ վաղուց` հեռու հեռավոր գալակտիկայում։
1977-ի համար խիստ տպավորիչ, հեղափոխական վիզուալը, օտար ու զարմանալի աշխարհը, հետաքրքիր ու հասկանալի հերոսները պայթող ռումբի էֆեկտ ունեցան. $11 մլն բյուջեի պարագայում ֆիլմը հավաքեց $775 մլն` սկիզբ դնելով ահռելի մեդիաֆրանշիզի, որը ողջ է ու շարունակում է աճել մինչ օրս։ Այսօր արդեն ֆրանշիզը ներառում է ֆիլմեր, սերիալներ, գրքեր, կոմիքսներ, համակարգչային խաղեր, թեմատիկ այգիներ և այլն. սա ամենաեկամտաբեր մեդիաֆրանշիզներից մեկն է։
Խոսենք թվերով։ Ֆրանշիզը այս պահին ներառում է 11 լիամետրաժ ֆիլմ, որոնք ապահովել են մոտ $10 մլրդի եկամուտ։ 25 անիմացիոն ու խաղարկային սերիալ, ավելի քան 1000 կոմիքսային թողարկում, ավելի քան 300 գիրք ու մոտ 120 համակարգչային խաղ և այլն։ Հսկայական է նաև չեղարկված ու նախատեսվող նախագծերի թիվը, այնպես որ` աստղային պատերազմները շարունակվում են։
Սիրեք կինոն՝ Evoca-ի հետ
2. «Աստղային ուղի» (Star Trek)
Լուսավոր ու պայծառ հեռավոր ապագա, որում մարդկությունը տարածվել է Ծիր կաթին գալակտիկայով մեկ` համագործակցելով այլ բանական քաղաքակրթությունների հետ ու տիեզերքի հեռավոր խորքերում գտնելով և ուսումնասիրելով նոր աշխարհներ։ Տիեզերական էքսպանսիայի մասին պացիֆիստական պատկերացումները նախորդ դարի 50-60-ականների համար, ի հակադրություն Սառը պատերազմի, խիստ ակտուալ էին գիտաֆանտաստիկ ստեղծագործությունների հեղինակների համար։ Տիեզերական ուտոպիան, որը սկիզբ դրվեց 1966թ-ին, կենդանի է ու աճում է մինչև օրս, իսկ երկրպագուների բազմամիլիոնանոց բանակը` «թրեքիները», շարունակում են նվիրված մնալ իրենց սիրելի աշխարհին։
Վայրի Արևմուտքի մասին սերիալների համար սցենարային աշխատանքի մեծ փորձ ունեցող, գիտական ֆանտաստիկայի մոլի սիրահար Ջոն Ռիդենբերին հեռավոր ապագայի մասին սերիալի գաղափարը մշակում էր դեռ 1964թ-ից, իսկ 1966թ-ի սեպտեմբերի 8-ին NBC-ն ցուցադրեց «Աստղային ուղի» (Star Trek) սերիալի առաջին էպիզոդը։ USS Enterprise աստղաթիռի անձնակազմը` հրամանատար Ջեյմս Տիբերիոս Քըրքի ու ավագ օգնական Սփոկի ղեկավարությամբ, խիզախորեն իրեն նետում է ամենատարբեր արկածների գիրկը, ինչը չէր կարող չտպավորել այն ժամանակվա հեռուստադիտողին։
Արդյունքը խիստ տպավորիչ է. 14 լիամետրաժ ֆիլմ, 12 սերիալ (49 սեզոն, 940 էպիզոդ), ավելի քան 850 գիրք, հարյուրավոր կոմիքսներ ու ավելի քան հարյուր համակարգչային խաղ։ Դրան կարելի է գումարել խիստ միասնական ու նվիրված ֆենդոմը, ովքեր չեն մոռանում տարեկան հավաքներ անցկացնել ու նշել կարևոր օրերը։
3. «Օտարը» (Alien)
Երբ Դեն Օ'Բենոնը հորինում էր իր «աստղային հրեշին», նա չէր էլ կարող պատկերացնել, թե ինչ ահռելի աշխարհ է ստեղծում։ Մարդկանց մեջ մակաբուծող այլմոլորակային արարածի գաղափարը սցենարիստ Օ'Բենոնին այցելել էր շատ բարդ ժամանակներում։ Ալեխանդրո Խոդորովսկու «Դյունան» չեղարկվել էր, Օ'Բենոնի կարիերան փլուզման եզրին էր, բացի այդ` սցենարիստը տառապում էր որովայնի քրոնիկ ցավերից։ Ու այդ վիճակում մակաբույծ հեծյալ կրետերի մասին վավերագրական հաղորդման դիտումը վերածվում է մեծագույն տիեզերական հորրորի, որին միս ու արյուն են տալու ռեժիսոր Ռիդլի Սքոթը, այլմոլորակայինի արտաքին տեսքի հեղինակ, շվեյցարացի նկարիչ Հանս Ռուդոլֆ Գիգերն ու այն ժամանակ սկսնակ դերասանուհի Սիգուրնի Ուիվերը։
«Օտարը» (Alien, 1979) մռայլ ու կամերային կլաուստրոֆոբիկ հորրոր է մեր գիտակցության շերտից անդին թաքնված հիմնային վախերի մասին, որոնք կենդանի արարածը տածում է մթում դարանակալած գիշատչի նկատմամբ։ Այդ խտոնիկ սարսափը ծնվում է տիեզերական անհայտության նկատմամբ մեր չնչին լինելու զգացումից, սնվում Տիեզերքի անսահմանությունից ու այնտեղ թաքնված վիշապներից, որոնք ծայրահեղ օտար ու խորթ են ամեն մարդկայինի։
LV-426 գաճաճ մոլորակի վրա հայտնաբերված հնագույն ու տարօրինակ տիեզերանավը այդ խորթության առաջին արտացոլումն է. դա սովորական խորթություն չէ, այլ Լավքրաֆթյան երկյուղների նման, ամեն մարդկայինի հակասող, իրականությունը խեղող ու այլասերող, որն անգամ տեսնելն ու որի հետ առնչվելն անգամ պղծում է մարդ արարածի ամբողջ էությունը։ Ու այս զարհուրանքը, այս օտարածին մարմինը, այս մղձավանջը հայտնվում է տիեզերանավի անձնակազմի հետ միևնույն փակ տարածության մեջ, արդեն միայն իր գոյությամբ խաթարելով տիեզերական կարգ ու կանոնը, իր մեջ կրելով անսահման խորը անդունդ, որին ավելի լավ է չնայել։ Կատարյալ օրգանիզմ, որն անողոք նպատակասլացությամբ կոչված է կյանք կոչվածը ջնջելու, գիտակցություն կոչվածը անասելի, դժոխային տառապանքի միջոցով վերացնելու։ «Օտարը» հանդիսատեսի հետ խոսում է տարբեր ֆրեյդյան մակարդակներով, ու դրա շնորհիվ է արդեն գրեթե կես դար մնում գլխավոր գիտաֆանտաստիկ կուռքերից մեկը։
Պարզ էր, որ նման ունիկալ ֆիլմը չէր կարող սկիզբ չդնել ավելի մեծ բանի։ Այս ամառ կցուցադրվի «Օտարի» աշխարհում առաջին սերիալը, սակայն անցած 46 տարիների ընթացքում ֆրանշիզն արդեն ներառում է. 7 լիամետրաժ ֆիլմ, ավելի քան 50 գիրք ու ավելի քան 30 համակարգչային խաղ, ինչպես նաև` հարյուրավոր կոմիքսներ։ Եթե հաշվի առնենք նաև «Գիշատիչի» (Predator) հետ սփինօֆֆը (Alien vs Predator), թվերը միանշանակ կրկնապատկվելու են։
4. «Մատրիցան» (The Matrix)
«Բարի գալուստ իրական աշխարհ», ասեցին նախկին Վաչովսկի եղբայրներն ու դարի (հազարամյակի) վերջին ցնցեցին աշխարհի հիմքերը։ Տարածվող ինտերնետը, թվային տեխնոլոգիաների նկատմամբ վախը ու մտահոգությունները էլ ավելի սրվեցին գիտակցումից, որ ապագայում, հնարավոր է, մարդիկ բնակվեն սիմուլացված թվային աշխարհում։ Իսկ ի՞նչ, եթե այդ ապագան արդեն եկել է Նիկ Բոստրոմի մարգարեությունների նման, ու մենք արդեն սիմուլյացիայում ենք։ «Մատրիցայի» աշխարհը հենց այդպիսին է. արհեստական բանականությունը (բարև, ChatGPT) մարդկանց փակել է երազների աշխարհում, ու միայն ընտրյալը` Նեոն, կարող է փոխել իրավիճակը։
Այս պահին ֆրանշիզը ներառում է չորս լիամետրաժ ֆիլմ ու մեկ անիմացիոն անթոլոգիա։ Դրան գումարած` չորս համակարգչային խաղ, բազմաթիվ կոմիքսներ ու գրքեր։ Նախորդ ֆրանշիզների համեմատ` «Մատրիցայի» աշխարհը միկրոսկոպիկ է ու դա հեղինակների մեղքն է։ Ինչպես երկրորդ ֆիլմում ասում է Ճարտարապետը, Զիոնը ոչնչացվել է արդեն վեց անգամ, հետևաբար` մեքենաները մարդկանց իշխում են արդեն ավելի քան 600 տարի, իսկ գուցե` մի ամբողջ հազարամյակ։ Այդ ընթացքում ահռելի քանակությամբ հետաքրքիր իրադարձություններ են տեղի ունեցել, որոնք կարող էին հսկայական աճող մեդիաֆրանշիզի հիմք լինել, եթե հեղինակները Նեոյի պատմությանը կառչած չմնային։
5. «Ջոն Վիք» (John Wick)
Եթե քո սիրելի շանը սպանել են, իսկ դու նախկին պրոֆեսիոնալ մարդասպան ես, ապա նախկին մարդասպաններ չեն լինում, իսկ դու պատրաստ ես ոչնչացնել ամբողջ համաշխարհային հանցավոր սինդիկատը։ Մի քիչ հիմար սյուժե, մի քիչ հիմար, բայց գրավիչ ունիկալ աշխարհ ու այն պատրաստ է անկասելիորեն աճել։ Կիանու Ռիվսի մասնակցությամբ «Ջոն Վիք» ֆիլմը էկրաններ բարձրացավ 2014թ-ին` բավականին համեստ արդյունքներ ցույց տալով վարձույթում։ Բայց մարդիկ կարոտել էին հնաոճ ու հնարամիտ էքշնը, այդ իսկ պատճառով հաջորդ ֆիլմերը իրենց ավելի ու ավելի վստահ էին զգում։
Այս պահին ֆրանշիզը բաղկացած է չորս լիամետրաժ ֆիլմից (հինգերորդը ու առաջին սփինօֆֆը դուրս կգա այս տարի), մեկ սերիալից, երկու համակարգչային խաղից, սակայն սա նորածին ֆրանշիզ է ու ամեն ինչ դեռ առջևում է։
6. «Տերմինատոր» (Terminator)
Ջեյմս Կեմերոնի համար դեբյուտը լիամետրաժ կինոյում վերածվել էր դժոխքի։ Մի գիշեր բարձր ջերմության ու նյարդային ծայրահեղ լարվածության մեջ գտնվող ռեժիսորը, ով զբաղված էր ատելի դարձած դեբյուտի մոնտաժով Հռոմի ինչ-որ հյուրանոցի համարում, պատուհանից նկատեց կնոջ, ում, կարծես, ինչ-որ տղամարդ էր հետապնդում։ Դողէրոցքից ծնված տեսիլքում Կեմերոնի բորբոքված երևակայության առջև առաջացավ սարսափելի մեխանիկական արարածի կողմից հետապնդվող զոհի կերպար, ինչն էլ դարձավ «Տերմինատորի» առաջին դրսևորումը։
Դեբյուտը` «Պիրանյա 2. Ձվադրում» (Piranha II: The Spawning, 1982) հորրորը, տապալվեց վարձույթում, ոտնատ արվեց կինոքննադատների ու հանդիսատեսի կողմից, ու Կեմերոնի կարիերան դեռ չսկսված հայտնվեց ավարտվելու վտանգի առջև։ Ահա այս հոգեբանական պայմաններում էլ ստեղծվեց «Տերմինատորը» (The Terminator, 1984). կյանքի բարդագույն պահին ծնված մղձավանջային տեսիլքի արդյունքում, որպես վերջին շանս ռեժիսորի համար, որպես իր վերջին ճակատամարտ, որում խաղադրույքները մաքսիմալ են։ Ու դա լիովին արտացոլված է ֆիլմում։ «Տերմինատորը» ներծծված է մելանխոլիկ, անհույս ու տխուր մթնոլորտով։
Ապագա չկա, առջևում միայն խավար է ու մարդկային տեսակի ոչնչացում, ու ռեժիսորի այս տրամադրվածությունը այնքան խորն է նստած ֆիլմում, որ այդ մռայլ, անհույս վիճակը, բազմապատկված խորը սասփենսի հետ, փոխանցվում է հանդիսատեսին։ Խոցելի մարդիկ փորձում են փախչել նրանից, ինչից փախչել հնարավոր չէ. Տերմինատորը այստեղ աղետի անկասելի ուժն է, ճակատագիրը, ինքը` մահը, որը անողոքաբար առաջ է շարժվում, որին չի կանգնեցնի ոչ մի խոչընդոտ, որի հետ չես պայմանավորվի, որին չես կաշառի, որին չես համոզի։ Բյուջեի սղության պատճառով ամենատպավորիչ դրվագները գիշերային տեսարաններում ցույց տալը էլ ավելի է սրում մթնոլորտը, էլ ավելի անհույս ու մռայլ է դարձնում իրադարձությունները, իսկ գլխավոր հերոսի զոհվելը վերածում է ֆիլմը սիրո ամենատխուր պատմություններից մեկի։
«Տերմինատորը» սկիզբ դրեց մեդիաֆրանշիզի, որի ճակատագիրը ոչ պակաս բարդ է, քան իր ստեղծման պատմությունը։ Հրաշալի սիքվելից հետո ֆրանշիզը սկսեց գլորվել անտաղանդության ու հիմարության անդունդը, որից այդպես էլ դուրս չեկավ։ Այս պահին ֆրանշիզը բաղկացած է վեց լիամետրաժ ֆիլմից, երկու խաղարկային ու մեկ անիմացիոն սերիալից, ինչպես նաև` տասնյակ գրքերից, համակարգչային խաղերից ու հարյուրավոր կոմիքսներից։
7. «Ուրվական որսացողները» (Ghostbusters)
Դեն Էյքրոյդը, իր ծնողները, իր ծնողներին ծնողները, իր ծնողների ծնողների ծնողները հավատում էին ու խիստ հետաքրքրված էին ուրվականների թեմայով։ Ու զարմանալի չէ, որ հայտնի կատակերգուն մի օր որոշեց համադրել իր այդ հետաքրքրությունը մասնագիտության հետ` ստեղծելով 80-ականների ամենաուրախ պատմությունն ուրվականների մասին։ «Ուրվական որսացողները» (Ghostbusters, 1984) պատմում է երեք ընկերոջ մասին, ովքեր Նյու Յորքում բացում են գերբնական ուժերի դեմ պայքարի փրկարար ծառայություն։
Այսօր արդեն ֆրանշիզը բաղկացած է հինգ լիամետրաժ ֆիլմից, երկու անիմացիոն սերիալից, երեք գրքից, ավելի քան 30 համակարգչային խաղից, բազմաթիվ կոմիքսներից և այլն։
8. «Ֆորսաժ» (Fast & Furious)
Ոչ ոք չէր սպասում, որ անօրինական փողոցային ավտովազքարշավորդների մասին ֆիլմը արդյունքում կվերածվի հսկա մեդիաֆրանշիզի, որում ֆիզիկայի օրենքները խախտվում են տարատեսակ տրանսպորտային միջոցներով։ Ռոբ Քոենի «Ֆորսաժը» (The Fast and the Furious, 2001) Վին Դիզելի ու Փոլ Ուոքերի մասնակցությամբ, $38 մլն բյուջեի պարագայում վարձույթում հավաքեց $207 մլն, ու Universal-ում զգացին փողերի հոտը։
Այսօր ֆրանշիզի շրջանակում նկարվել է արդեն 11 լիամետրաժ ֆիլմ, երկու կարճամետրաժ ֆիլմ, անիմացիոն սերիալ ու մի քանի համակարգչային խաղ։
9. «Ինդիանա Ջոնս» (Indiana Jones)
Դոկտոր Հենրի Ուոլթոն «Ինդիանա» Ջոնսը հնագիտության հիանալի մասնագետ է, պրոֆեսոր, ում համար խելագարվում են իր բոլոր ուսանողուհիները։ Բայց պրոֆեսոր լինելուց բացի, Ջոնսը նաև սիրում է զբաղվել դաշտային աշխատանքներով. պայքարել ֆաշիստների դեմ, բացել հնագույն դամբարաններ, շփվել այլմոլորակայինների հետ, հայտնվել Հին Հռոմում։ Ջորջ Լուկասի, Ֆիլիպ Քաուֆմանի ու Սթիվեն Սփիլբերգի ստեղծած կերպարը արդեն 44 տարի ուրախացնում է իր արկածներով։
Այժմ ունենք հինգ լիամետրաժ ֆիլմ, մեկ սերիալ, 23 համակարգչային խաղ, բազմաթիվ գրքեր, կոմիքսներ ու թեմատիկ այգիներ։
10. «Գոձիլա» (Gojira)
Դուք կզարմանաք, բայց Հայաստանում կա մարդ, մասնավորապես` այս տեքստի հեղինակը, ով նայել է հսկա մողեսանման արարածին մասին բոլոր ֆիլմերը ու հիմա անունը լսելիս իր մոտ գլուխ է բարձրացնում հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը։
1954-ին Ճապոնիայում սկիզբ առած այս մեդիաֆրանշիզն ամենահինն է ցուցակում ու ֆիլմերի առումով` ամենախոշորը։ Միայն պատկերացրեք` 38 լիամետրաժ ֆիլմ, 11 սերիալ, ավելի քան 50 գիրք, 30 համակարգչային խաղ ու կոմիքսների հարյուրավոր թողարկումներ։ Մարդիկ սիրում են հսկայական հրեշների։