Հիսուսին նմանությունը, Մաքսիմ Գորկու հետ «բարեկամությունը» ու հեռավոր հայրենիքը. Արշիլ Գորկու՝ ծիրանի բույրով ու Վանա լճի կապույտով կտավները
Հայ ազգի մեծագույն նկարիչների շարքում նա իր հաստատուն տեղն ունի։ Նրա կյանքի ճանապարհն սկսվեց Վանա լճի ափերից և ավարտվեց ողբերգական վախճանով։ Նա ապրեց սեփական ժողովրդի ցեղասպանության սարսափները, կարողացավ այդ ցավն ու հիշողությունները վերածել արվեստի և դառնալ միանգամից ճանաչելի ձեռագրով դեմքերից մեկը։ Ոստանիկ Սեդրակի Ադոյանը, որին աշխարհը ճանաչում է Արշիլ Գորկի անունով, «հերթական» արվեստագետ չէր, նա վերացական էքսպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից մեկն էր, սյուրռեալիզմի փայլուն ներկայացուցիչ, ում ստեղծագործությունները մինչև օրս էլ կարող են զինաթափել ու հուզել դիտողին։
Արշիլ Գորկու ծննդյան ստույգ տարեթիվը հստակ չէ։ Տարբեր աղբյուրներ նշում են 1902, 1903 և 1904 թվականները։ Ավելի հաճախ հիշատակվում է 1904 թվականի ապրիլի 15-ը։ Ապագա նկարիչը ծնվել է Օսմանյան կայսրության տարածքում՝ Վանա լճի ափին գտնվող Խորգոմ գյուղում, հայկական ընտանիքում։
Փոքր Ոստանիկն իր մանկությունն անցկացրել է հիմնականում մոր՝ Շուշանիկ Տեր-Մարտիրոսյանի խնամքի ներքո։ Հենց մայրն էր այն մարդը, ով տղային ծանոթացրեց ազգային մշակույթին և արվեստի աշխարհին։ Շուշանիկի ազգականներից մեկը հոգևորական էր Ախթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցում։ Պատանի Ոստանիկը հենց այնտեղ է առաջին անգամ տեսել եկեղեցու որմնանկարներ և խաչքարեր՝ հայկական մշակութային հարուստ ժառանգության կարևոր էլեմենտներից։
Ոստանիկի հայրը՝ Սեդրակը, 1908 թվականին թողել է ընտանիքը՝ խուսափելով թուրքական բանակ զորակոչվելուց, և մեկնել է Ամերիկա, հաստատվելով Ռոդ Այլենդ նահանգի Փրովիդենս քաղաքում։ Հայրը և որդին կրկին հանդիպել են միայն 1920 թվականին, երբ Ոստանիկը մեկնեց Միացյալ Նահանգներ։
1910 թվականին Ադոյանների ընտանիքը տեղափոխվում է Վան։ Տեղի լուսանկարչատներից մեկում 8-ամյա Ոստանիկը լուսանկարվում է մոր հետ, որպեսզի լուսանկարն ուղարկեն Ամերիկայում ապրող հորը։ Հենց այս լուսանկարն է հետագայում դառնում «Նկարիչը և նրա մայրը» կտավի հիմքը, որի վրա Գորկին տարիներ է աշխատել։
1915 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության օրերին, Ոստանիկի ընտանիքի կյանքը, ինչպես միլիոնավոր այլ հայերի դեպքում, կտրուկ փոխվում է։ Ադոյանների ընտանիքը ստիպված էր փախչել Վանից։ Գորկին՝ իր մոր և երեք քույրերի հետ, հազիվ փրկվելով մահից, նախ գաղթեցում է Էջմիածին, այնուհետև տեղափոխվում Երևան։
Ավագ քույրերը՝ Ագապին և Սաթենիկը, 1916 թվականին մեկնում են Նահանգներ՝ միանալու հորը։ Մայրը, որի հետ Ոստանիկը շատ մտերիմ էր, 1919 թվականի մարտին մահանում է սովի և զրկանքների պատճառով։ Այս կորուստը ծանր ու անդառնալի հարված էր 15-ամյա պատանու համար։
Մնալով կրտսեր քրոջ՝ Վարդուշի հետ, Ոստանիկը որոշում է հեռանալ Երևանից, քանի որ ֆիզիկապես վիշտն ու ցավը թույլ չէին տալիս ապրել նույն տեղում, որտեղ մահացել էր մայրը։ Արդյունքում նրանք անցում են Թիֆլիսով, Բաթումով և Կոստանդնուպոլսով, իսկ 1920 թվականին ժամանում Միացյալ Նահանգներ, որտեղ նրանց սպասում էին հայրը և քույրերը։
Ամերիկա ժամանելով՝ 16-ամյա Ոստանիկի համար սկսվում է ամբողջովին նոր կյանք։ Նահանգներում նա ստիպված էր հարմարվել օտար միջավայրին և գտնել իր տեղը նոր հասարակության մեջ։ Սկզբնական շրջանում նա ապրում էր Փրովիդենսում, հոր ընտանիքի հետ, բայց նրա հարաբերությունները հոր և խորթ եղբոր՝ Հակոբի հետ, բարդ էին։ Հակոբը արհամարհանքով էր վերաբերվում Ոստանիկի նկարչական հետաքրքրություններին, համարելով, որ «մեծահասակը չպետք է ամբողջ օրը նկարի այգում»։ Ամերիկայում նրան անգամ անվանում էին «Հիսուս Քրիստոս», որովհետև Ոստանիկը, իր արտաքինով և անսովոր հագուստով, երկար մորուքով ու «աշխարհից կտրված» տեսակով նման էր Հիսուսի ավանդական պատկերացումներին։
Այս շրջանում է, որ Ոստանիկը դառնում է Արշիլ Գորկի։ Անունը՝ Արշիլ (Աքիլլես), ընտրված էր իբրև հաջողության խորհրդանիշ, իսկ ազգանունը՝ Գորկի, կապված էր ռուս գրող Մաքսիմ Գորկու հետ։ Նա նույնիսկ լեգենդ էր տարածել, թե իբր Մաքսիմ Գորկու ազգականն է, չիմանալով, որ Գորկին ինքն էլ իր հերթին կեղծանուն էր։
1922 թվականին 18-ամյա Արշիլը ընդունվում է Բոստոնի «Նոր դիզայնի» դպրոց, որից հետո նույն հաստատությունում աշխատում է որպես դասախոսի օգնական։ Նա կանոնավոր կերպով այցելում էր Բոստոնի թանգարաններ, ուսումնասիրում ցուցադրված նմուշները և արվեստի ամսագրերը։ Ի տարբերություն իր ժամանակակիցների, Գորկին երբեք չէր եղել Ֆրանսիայում և ֆրանսիական արվեստի բազմազան հոսանքների հետ ծանոթանում էր հրապարակումների, իսկ ավելի ուշ՝ Եվրոպայից եկած այցելուների պատմությունների միջոցով։
1924 թվականին Գորկին տեղափոխվում է Նյու Յորք, որտեղ նույնպես շարունակում է դասավանդել դիզայնի դպրոցում։ Սրան զուգահեռ Գորկին շարունակում էր ստեղծագործել։ Արդյունքում նա արագորեն հաստատում է իր տեղն արվեստի աշխարհում։ Համարվելով ինքնուս նկարիչ՝ նա միշտ շեշտել է ավանդույթի և ժառանգականության կարևորությունը, պնդելով, որ արվեստագետը կարող է հասունանալ միայն աշակերտության շրջան անցնելուց հետո։
1920-30-ական թվականներին Գորկին ձևավորում է իր յուրահատուկ ոճը։ Նա խորապես ուսումնասիրում է ժամանակի առաջատար եվրոպական նկարիչների՝ Պոլ Սեզանի, Պաբլո Պիկասոյի, Խոան Միրոյի, Ֆերնան Լեժեի, Ջորջիո դե Կիրիկոյի արվեստը։ Այս շրջանում Գորկին արդեն զարգացրել էր իր անհատական ձեռագիրը և հմտացել որպես նկարիչ։ Նրա ոճը, սկզբնական շրջանում կրելով եվրոպական մոդեռնիզմի ազդեցությունը, աստիճանաբար դառնում է ավելի ինքնատիպ և ճանաչելի։
1929 թվականի բորսայական փլուզումը և Մեծ դեպրեսիան մասամբ բացատրում են, թե ինչու Գորկին, մի քանի տարվա նկարչական փորձարկումներից հետո, անցավ գրաֆիկայի և պատվերով աշխատանքների։ Թեև ԱՄՆ քաղաքացի դարձավ միայն 1939 թվականին, սկսած 1933-ից նա ստանում էր պատվերներ տարբեր գեղարվեստական ծրագրերի շրջանակում, որոնք նախաձեռնվել էին Ռուզվելտի վարչակազմի կողմից։ Դրանցից ամենախոշորը Հանրային աշխատանքների կառավարման դաշնային մշակութային ծրագիրն էր։ Համաձայն պայմանագրի նկարիչը մի շարք որմնանկարներ հեղինակեց։
Նոր գեղարվեստական միջավայրին հարմարվելու հետ մեկտեղ, Արշիլ Գորկին շարունակում էր հիշել ու կարևորել իր հայկական արմատները։ Մի շարք ստեղծագործություններում նա մտովի վերադառնում է մանկություն, պատկերում մանկության հիշողություններն ու հայրենի վայրերը։ Պատահական չէ, որ 1930-ականների վերջում Գորկին աշխատեց իր «Այգիներ Սոչիում» շարքի վրա, որի նախնական անվանումն էր՝ «Այգիներ Խորգոմում»։ Սոչիում Արշիլը չէր եղել, բայց այս վայրը կարծես դարձել էր նրա գեղարվեստական երևակայության ընդհանրացված «պոետիկ» հասցեն։
Երբ պատկերասրահի տնօրենը խնդրել է նրան կիսվել հիշողություններով, որոնք ոգեշնչել էին «Այգիներ Սոչիում» պատկերները, Գորկին պատասխանել է.
«Իմ հայրն ուներ մի փոքրիկ այգի, որտեղ կային մի քանի խնձորենիներ, որոնք այլևս պտուղ չէին տալիս։ Այնտեղ կար հատկապես ստվերված տարածք, որտեղ աճում էր վայրի գազար և ապրում էին վայրի ոզնիներ։ Կար նաև կապույտ կոպիտ քար, կիսով չափ թաղված սևահողում և տեղ-տեղ պատված մամուռի բծերով, որոնք նման էին գետնին ընկած ամպերի»։
1930-ական թվականներին Արշիլ Գորկին արդեն լիովին ներգրավված էր Նյու Յորքի գեղարվեստական կյանքում։ Նյու Յորքի գեղարվեստական միջավայրի ու Արշիլ Գորկու կյանքի կարևոր մասը դարձավ Romany Mary’s սրճարանը։ Գորկու արվեստանոցը գտնվում էր հենց կողքին՝ Union Square հրապարակի անկյունային շենքում։ Սրճարանի տերը՝ ազատության սիրահար գնչուն, ամեն կերպ ողջունում էր բոհեմի «ներկայությունն» իր հաստատությունում։ Ըմպելիքների և նախուտեստերի համար վճարելու փոխարեն, սեփականատերը հաճախ ընդունում էր սրճարանում նկարված էսքիզներ։ Այս սրճարանը Գորկու և նրա ընկերների համար դարձել էր «ամերիկյան Մոնմարտր»։ Գորկուն սրճարան այցելելիս մշտապես ուղեկցում էին նրա երկու նկարիչ ընկերները, ինչի արդյունքում էլ նրանց հաճախ անվանում էին «երեք հրացանակիրներ»։ Նկարիչները տաքացած բանավիճում էին՝ քննարկելով ժամանակակից արվեստի «անիծյալ» հարցերը և դրանք արվեստում արտահայտելու միջոցները։
Հստակ է, որ Գորկու ամենահայտնի կտավներից մեկը «Նկարիչը և նրա մայրը» աշխատանքն է, որը ստեղծվել է 1926 թվականին և ունի միանգամից երկու տարբերակ։ Ինչպես արդեն նշեցինք՝ կտավի հիմք է ծառայել 1912 թվականին Վանում արված իր և մոր լուսանկարը։ «Նկարիչը և նրա մայրը» կտավի առաջին տարբերակը գտնվում է Նյու Յորքի Ուիտնի թանգարանում և թվագրված է 1926-1936թթ.: Այն առաջին հայացքից երկրորդ տարբերակից տարբերվում է մոր ավելի երիտասարդ դեմքով և Ոստանիկի քիչ բացված ոտքերով։ Երկրորդ տարբերակում, որը գտնվում է Վաշինգտոնի ազգային պատկերասրահում և թվագրված է 1926-1942թթ., մոր դեմքն ավելի ծերացած է, իսկ Ոստանիկի ոտքերն ուղղված են: Այս կտավը հաճախ սրբապատկերի տպավորություն է թողնում, իսկ դրա յուրաքանչյուր դետալ մինչև օրս էլ բազմաթիվ մեկնաբանությունների, քննարկումների ու անգամ վեճերի առիթ է դառնում։ Այս կտավին խոստանում ենք առանձին անդրադարձ ունենալ, որովհետև այն ոչ թե «մեկ կտավի պատմություն» է, այլ մի ամբողջ ժամանակաշրջանի, մի ամբողջ ժողովրդի ընդհանրացում։
Դե իսկ 1943 թվականին ստեղծված «Ջրվեժ» կտավը համարվում է առանցքային Գորկու ստեղծագործական ուղու վերջին շրջանի համար։ Այս կտավը խորհրդանշում է Գորկու վերադարձը բնության գիրկ, ինչը նրան տվեց ներշնչման և էներգիայի նոր լիցք։ Չնայած առողջական խնդիրներին՝ այս շրջանը Գորկու համար իսկապես բեղուն էր։ 1945 թվականից Արշիլ Գորկին կազմակերպեց մի շարք անհատական ցուցահանդեսներ Ջուլիան Լևիի պատկերասրահում։ Քլեմենտ Գրինբերգն այսպես արձագանքեց Գորկու արվեստին.
«Գորկին վերջապես գտավ ինքն իրեն և գրավեց իր տեղը այն քիչ թվով ամերիկացի նկարիչների շարքում, որոնց աշխատանքը նշանակալի է ոչ միայն ամերիկացիների համար։ Ես կարծում եմ, որ նա դեռ չի ստեղծել իր լավագույն նկարները։ Այնուամենայնիվ, նա ոչնչով չի զիջում իր սերնդի ցանկացած նկարչի երկրագնդի ցանկացած կետում»։
Սա կարող էր նոր սկիզբ դառնալ Գորկու համար՝ հատկապես միջազգային մակարդակում, բայց Գրինբերգի մարգարեական գնահատականը շուտով կարծես անսպասելիորեն չարագուշակ երանգներ ձեռք բերեց. Կարճ ժամանակ անց Արշիլ Գորկին այլևս չկար։
Կյանքի վերջին տարիներին դժբախտությունները հետապնդում էին նկարչին։ 1946 թվականի հունվարին Կոնեկտիկուտի արվեստանոցում բռնկված հրդեհը ոչնչացրեց գրեթե այն ամենը, ինչ նա ստեղծել էր տարվա ընթացքում։ Մոտավորապես նույն ժամանակ Գորկու մոտ հայտնաբերեցին քաղցկեղ, անհրաժեշտ եղավ անհապաղ վիրահատություն, որից հետո նա վերադարձավ իր գյուղական տուն՝ ուժերը վերականգնելու և աշխատելու համար։ Այրված նկարներից որոշները նկարիչը վերարտադրեց՝ դրանց մեջ մտցնելով անսպասելի նրբերանգներ։
1948 թվականի հունիսին Արշիլ Գորկին տուժեց ավտովթարից։ Նա ստացավ ողնաշարի վնասվածքներ և կորցրեց աջ ձեռքի աշխատունակությունը։ Այս ընթացքում փլուզվեց նաև Գորկու ընտանիքը։ Կինը երեխաների հետ հեռացավ նկարչից։ Կնոջ որոշումը մասամբ բացատրում են նկարչի փոխված վարքագծով և խառնվածքով, ասում են՝ Գորկին այնքան ագրեսիվ ու անկառավարելի էր դարձել, որ բժիշկը խորհուրդ էր տվել կնոջը՝ երեխաների հետ հեռանալ տնից։
Ժամանակակիցների վկայություններով, Արշիլն իր ընկերների և ծանոթների հետ բազմիցս առիթ էր ունեցել խոսելու ինքնասպանության մասին, սակայն ոչ ոք լուրջ չէր ընդունել նրա խոսքերը։ 1948 թվականի հուլիսի 21-ին 44-ամյա Արշիլ Գորկին ինքնասպան է լինում՝ մեկնաբանություն թողնելով այն արկղի վրա, որը կախվելիս դրել էր ոտքերի տակ. «Ցտեսություն սիրելիներս»։
Ողբերգական մահվան մասին խոսելիս Լյուկասը գրում է.
«Հուլիս 1948-ի: Միայնությունը մաշում է հոգին։ Արվեստանոցն այրվել է, մարմինը թուլացել է քաղցկեղի բարդ բուժումից հետո, ավտովթարում վնասված ողնաշարը թույլ չի տալիս ձեռքերին ստեղծագործել, ինչպես նախկինում։ Կինը հեռացել է՝ իր հետ տանելով երեխաներին։ Այդպես չի լինում, միգուցե մտածում է նա։ Բայց շուրջը տիրող սարսափելի լռությունը կոշտ կերպով վերադարձնում է իրականություն: Լքված, ջախջախված, մոռացված... Օղակն իբրև փրկություն»։
Գորկու՝ մահվանից հետո ստեղծված համբավն աճեց ժամանակի հետ։ Մասնագետներն ու արվեստաբանները ճանաչեցին նրա արվեստի յուրահատկությունը և ազդեցությունը 20-րդ դարի ամերիկյան ու համաշխարհային նկարչության վրա։ Նրա ստեղծագործությունները ցուցադրվեցին աշխարհի բազմաթիվ առաջատար թանգարաններում և պատկերասրահներում։
Գորկու արվեստն առանձնանում է խորը հուզականությամբ, բանաստեղծական պատկերայնությամբ և վերացական ֆորմաների յուրահատուկ օգտագործմամբ։ Նա հաճախ կիրառում էր բարդ և փոխկապակցված սիմվոլներ, որոնք հաճախ անմիջականորեն կապված էին իր անցյալի հետ։