Սովետական գրաքննությունը, մայրենի լեզուն ու եվրոպական միջավայրը. Կոստան Զարյանի ստեղծագործական որոնումները
Կոստան Զարյանի կենսագրությունը դժվար է ընկալել ու ներկայացնել որպես «պարզապես» մի գրողի կենսագրություն։ Այն ավելի շատ հիշեցնում է շարունակվող ներքին փնտրտուքի պատմություն՝ լեզվի, ինքնության, մշակույթի և պատկանելության շուրջ։ Ու սա արտահայտվում է արվեստի ամենատարբեր ձևերով։ Զարյանը ծնվել է Շամախի քաղաքում՝ ընտանիքում, որտեղ խիստ տարբեր աշխարհներ էին խաչվում։ Հայրը՝ Խաչատուր Եղիազարյանցը, ցարական բանակի գեներալ էր։ Մայրը՝ Սոնա Ստեփանյանը, կրթված և զարգացած կին էր, հետաքրքրված էր արվեստով ու մշակույթով։ Հոր կյանքի մասին քիչ բան է հայտնի։ Անգամ ծննդյան և մահվան ճշգրիտ թվականները չեն պահպանվել, բայց ենթադրվում է, որ նա մահացել է 1890 կամ 1891 թվականին։ Այդ կորուստը որոշիչ է դառնում ընտանիքի ճակատագրի համար։
Հոր մահից հետո Եղիազարյանցների ընտանիքը տեղափոխվում է Բաքու, և հենց այնտեղ Կոստանը ընդունվում է ռուսական գիմնազիա։ Նրա առաջին լեզուն ռուսերենն էր։ Այդ լեզվով նա սկսեց մտածել, կարդալ և ձևակերպել մտքերը։ Կարճ ժամանակ անց՝ 1895 թվականին, ավագ եղբայրը՝ Լևոն Եղիազարյանցը, որը երաժշտություն էր ուսանում Փարիզում, Կոստանին տեղափոխում է Ֆրանսիա։ Սկզբում նա սովորում է Փարիզի մերձակայքում գտնվող Անիեր քաղաքի գիշերօթիկ դպրոցում, ապա՝ Սեն-Ժերմեն-ան-Լեի լիցեյում։ Ֆրանսիական կրթական համակարգը, եվրոպական միջավայրը և լեզուն դառնում են նրա երկրորդ մշակութային հանգրվանը։
Լիցեյն ավարտելուց հետո Զարյանը վերադառնում է Կովկաս։ Բայց այդ վերադարձն էլ վերջնական չէր։ 1904 թվականից նա միանում է Հովհաննես Աբելյանի թատերական խմբին և շրջագայում Հյուսիսային Կովկասի քաղաքներում՝ որպես դերասան։ Թատրոնը նրա համար դառնում է արվեստի հետ առաջին կենդանի շփման միջոցը։ 1905 թվականի մայիսին նա վերջին անգամ է բեմ բարձրանում։ Այսպիսով՝ նրա հետաքրքրությունները տեղափոխվում են այլ դաշտ։
1905 թվականի ամռանը, Թիֆլիսում, Զարյանը հեղափոխական գաղափարներով է տարվում։ Այդ տարիների երիտասարդական եռուզեռը, քաղաքական շարժումները, գաղափարական պայքարը խորը հետք են թողնում նրա մտածողության վրա։ Բայց հեղափոխական ակտիվ շրջանը պետք էր ընդհատել ու կրկին մտածել կրթության մասին։ Արդյունքում Զարյանը կրթությունը շարունակում է Եվրոպայում։ Նա մեկնում է Բելգիա և ընդունվում տեղի «Ազատ համալսարանը», որտեղ ստանում է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ Այդ տարիներին նա արդեն մտավորական էր, որի հետաքրքրությունները դուրս էին գալիս ազգային և տարածքային սահմաններից։
Միևնույն ժամանակ նրա կյանքում սկսվում է մի շրջան, որը հետագայում գրողը հիշում է որպես ճակատագրական շրջան։ Հետևելով իր հեղափոխական մղումներին՝ նա մեկնում է Շվեյցարիա, Ժնև, և այնտեղ հայտնվում քաղաքական ու գաղափարական բախումների կենտրոնում։ Ժնևում լույս տեսնող ռուսալեզու «Ռադուգա» ամսագրում նա տպագրում է ռուսերեն գրված իր առաջին բանաստեղծությունները՝ «Պայքարի երգերից» խորագրով՝ ստորագրելով «Կոնստան Զ.»։
1907 թվականից Զարյանը դառնում է Բրյուսելի համալսարանի ուսանող։ Բելգիայում նա շարունակում է իր գրական փորձերը, սակայն արդեն ֆրանսերեն լեզվով։ Շուտով հայտնվում է բելգիական գրական միջավայրում, աշխատակցում է «Le Thyrse» հանդեսին և այլ պարբերականների։ Նրա գրական փորձերը բարձր են գնահատում ժամանակի խոշոր գործիչները այդ թվում՝ Էմիլ Վերհառնը։ Բայց որքան էլ եվրոպական ճանաչումը մեծ էր, Զարյանի ներսում մի այլ շարժում էր հասունանում։
Չտիրապետելով գրական հայերենին՝ նա հանկարծակի, բայց վճռական որոշում է կայացնում։ Լեզվի չիմացությունը խոչընդոտ չէր, ընդհակառակը՝ վաղուց արդեն ներքին խթան էր։ Փիլիսոփայության և մշակույթի դոկտորի աստիճան ունեցող երիտասարդ գրողը թողնում է Բելգիան և մեկնում Կոստանդնուպոլիս։ Այդ պահից սկսած նա իր գրությունները ստորագրում է արդեն որպես Կոստան Զարյան։ Պոլսում նրա անունը արդեն ծանոթ էր, տեղական մամուլը գրել էր նրա մասին, թարգմանաբար հրապարակել նրա որոշ աշխատանքներ։ Բայց Զարյանն ինքն իր համար հստակ որոշում ուներ՝ եթե ցանկանում էր խոսել իր ժողովրդի անունից, պետք է տիրապետեր ժողովրդի լեզվին։
1911 թվականին Զարյանը մեկնում է Վենետիկ՝ Սուրբ Ղազար կղզի։ Այստեղ, Մխիթարյան միաբանության միջավայրում, նա սկսում է հայերեն սովորել բառացիորեն զրոյից։ Գրաբարը նրան դասավանդում է Հայր Աթանաս Տիրոյանը, աշխարհաբարը՝ Հայր Արսեն Ղազիկյանը։ Նրա սենյակակիցն էր Նիկողայոս Ադոնցը, որի գիտական ներկայությունը մեծ դեր է խաղում Զարյանի լեզվական մտածողության ձևավորման մեջ։ Այս տարիները դառնում են լեզվի ուսուցման և ինքնության վերահաստատման շրջան։
1912 թվականի վերջին նա վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս։ 1913 թվականին Հրանտ Նազարյանցի հետ միասին հրապարակում է «Խենթերի կամքը» ուղերձը, իսկ շուտով նրա շուրջն են համախմբվում երիտասարդ գրողներ ու մտավորականներ։ Այդ շրջանը դառնում է նոր գրական շարժման սկիզբ։
1910-ականների սկզբին Կոստանդնուպոլիսը հայ մտավորական կյանքի կենտրոններից մեկն էր, և Զարյանի վերադարձը քաղաք նշանակալից էր։ Նա գալիս էր արդեն ձևավորված եվրոպական մտավորականի փորձով։ Լայն աշխարհայացք ու դեռ կայացող լեզու ունեցող Զարյանը նպատակ ուներ ազգային մտածողությանը համամարդկային ընդգրկում տալով հայ գրականության մեջ նոր շունչ բերել։
Այսպիսով՝ Պոլսի «Ազատամարտ» թերթում հրապարակվում է «Հավատո-հանգանակ» վերնագրով ծրագիր-խոսքը, որը կարելի է համարել երիտասարդ գրողների միավորման մանիֆեստ։ Այն ստորագրել էին ժամանակի առանցքային անունները՝ Դանիել Վարուժան, Կոստան Զարյան, Հակոբ Քյուֆեճյան, Գեղամ Բարսեղյան, Ահարոն։ Կարճ ժամանակ անց՝ 1914 թվականին, Զարյանը Դանիել Վարուժանի, Հակոբ Օշականի, Գեղամ Բարսեղյանի և Ահարոն Տատուրյանի հետ հիմնադրում է «Մեհեան» հանդեսը՝ գրականության և արվեստի համար նախատեսված մի հանդես, որը կարճ ժամանակում դառնում է ժամանակակից հայ մտքի առանցքային կենտրոն։ Յոթ համարով սահմանափակվող այս հանդեսը, որը լույս է տեսնում 1914 թվականի հունվարից մինչև հուլիս, իր ազդեցությամբ շատ ավելի մեծ էր, քան իր գոյության տևողությունը։ Բայց պատմական իրողությունները շուտով կտրուկ ընդհատում են այդ ընթացքը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին հայ մտավորականների շուրջ սեղմվող օղակն ակնհայտ է դառնում։ Հայ ժողովրդի ֆիզիկական ոչնչացման վտանգը կախվում է օդում։ Այդ պայմաններում Զարյանի կյանքը բառացիորեն կախված էր պատահականություններից։ Նա Պոլսում ապրում էր պարսկահպատակ կոշկակար Տիգրան Բոգդասարյանի անձնագրով՝ փորձելով խուսափել ձերբակալությունից։ 1914 թվականի հոկտեմբերի կեսերին նրան մեծ դժվարությամբ է հաջողվում կնոջ և երկու երեխաների հետ տեղ գտնել Բուլղարիա մեկնող գնացքում։
Բուլղարիայում Զարյանը ժամանակավորապես բնակվում է Սոֆիայի մերձակայքում գտնվող Կրասնոյե Սելո գյուղում։ Բայց Բուլղարիան ևս միջանկյալ կանգառ է դառնում։ Երկար ճանապարհ անցնելով, մի քանի քաղաքներ բաց թողնելով նա վերջապես հաստատվում է Հռոմում։ Այսպես սկսվում է Զարյանի կյանքի մի նոր, չափազանց արդյունավետ և միջազգային նշանակություն ունեցող փուլը։
Իտալիայում Զարյանի գործունեությունը միանգամայն այլ մասշտաբ է ստանում։ 1915 թվականին Լա Սպեցիա քաղաքում լույս է տեսնում իտալական L’Eroica ամսագրի հատուկ համարը՝ ամբողջությամբ նվիրված Հայաստանին։ Շքեղ ձևավորմամբ և պատկերազարդ այս գիրք-ամսագրում տպագրվում է Զարյանի իտալերեն գրված պոեմների շարքը։ Այս հրապարակումը մեծ իրադարձություն է դառնում։ Իտալական մամուլում գրեթե միաժամանակ հայտնվում են տասնյակ հոդվածներ և գրախոսություններ, որոնք բարձր են գնահատում այս գործերի գրական և գաղափարական ներուժը։
Պոեմների հաջողությունն այնքան մեծ էր, որ դրանց հիման վրա հետագայում ստեղծվում է սիմֆոնիկ ստեղծագործություն։ Բայց Զարյանի համար այս ճանաչումը ինքնանպատակ չէր։ Նա օգտագործում էր իր դիրքը՝ եվրոպական հասարակական և քաղաքական շրջանակների ուշադրությունը Հայաստանի ողբերգական վիճակի վրա սևեռելու համար։ Նա հանդիպում է ժամանակի ազդեցիկ գործիչների հետ, բարեկամական կապեր հաստատում իտալական նոր թատրոնի հիմնադիր Անտոնիո Ջուլիո Բրագալիայի, բանաստեղծ Վիչենցո Կարդարելիի, ֆուտուրիզմի առաջնորդ Ֆիլիպպո Տոմմազո Մարինետտիի, ինչպես նաև նշանավոր նկարիչների հետ։
Այս համատեքստում չափազանց կարևոր էր Բենեդիկտոս XV պապի հետ նրա հանդիպումը։ Զարյանը Պապին ներկայացնում է հայոց ցեղասպանության ու ջարդերի իրական պատկերը, և հենց այդ հանդիպումից հետո պապը իր կոնդակում առաջին անգամ բարձրաձայնում է հայերի զանգվածային կոտորածների մասին։
Կյանքի այս փուլում Զարյանի կյանքը որոշ ժամանակով կապվում է Ֆլորենցիայի հետ։ Այստեղ, համալսարանական միջավայրում, նա հայանպաստ գործունեություն է ծավալում։ 1917 թվականին, Ֆլորենցիայի համալսարանի պրոֆեսոր Գաետանո Սալվեմինիի և քաղաքապետ Օրացիո Բաչչիի աջակցությամբ, Զարյանը հիմնադրում է «Պրո Արմենիա» ընկերությունը։ Նախագահ է ընտրվում պատմաբան Գուլիելմո Ֆեռերոն, իսկ պատվո նախագահ՝ քաղաքապետ Բաչչին։ Զարյանը հանդես է գալիս հրապարակային դասախոսություններով՝ պատմելով Հայաստանի, հայ արվեստի և հայ ժողովրդի ողբերգության մասին։
1917 թվականի հունիսի 11-ին Ֆլորենցիայի Պալացցո Վեկկիոյի մեծ սրահում կազմակերպվում է մեծածավալ հայասիրական միջոցառում՝ շուրջ երկու հազար ներկաներով։ Ելույթով հանդես է գալիս նաև Զարյանը։ Այս շրջանը նրա կյանքի ամենաակտիվ հասարակական փուլերից մեկն էր։
Ֆլորենցիայի ապահով կյանքը, պատվավոր կոչումները և մշակութային հեղինակությունը չեն սահմանափակում Կոստան Զարյանին ու Ֆլորենցիան ամենևին էլ նրա վերջին կանգառը չէր։ Նրա համար մտավորական լինելը մշտապես կապված էր պատասխանատվության զգացման հետ։ 1919 թվականի ամռանը նա մեկնում է Կովկաս՝ արդեն որպես իտալական խոշոր թերթերի հատուկ ներկայացուցիչ։ Երեք ամիս անցկացնում է Թիֆլիսում և փորձում է հասկանալ, թե ինչ է կատարվում տարածաշրջանում։
1920 թվականի սկզբին Զարյանը վերադառնում է Ֆլորենցիա, բայց այնտեղ երկար չի մնում։ Հայկական միջավայրը, լեզուն և գրական կյանքը նրան նորից դեպի Արևելք էին ձգում։ 1921 թվականի աշնանը Զարյանը թողնում է իր իտալական տունն ու վերադառնում Կոստանդնուպոլիս։ Այն քաղաքը, որը մի քանի տարի առաջ թողել էր վտանգի ու անորոշության մեջ, այս անգամ նրան ընդունում է արդեն այլ իրականությամբ։ 1921-1922 թվականներին նա ապրում է Պոլսում և Հակոբ Օշականի, Վահան Թեքեյանի, Շահան Պերպերյանի ու Գեղամ Գավաֆյանի հետ միասին հրատարակում է «Բարձրավանք» հանդեսը։ Առաջին համարը լույս է տեսնում 1922 թվականի հունվարին, բայց հանդեսը երկար կյանք չի ունենում։ Ժամանակը գրական ծրագրերի համար այլևս նպաստավոր չէր։
Այդ նույն թվականին Պոլսում լույս է տեսնում Զարյանի առաջին հայերեն գիրքը՝ «Օրերի պսակը»։ Տասնամյակներ շարունակ տարբեր լեզուներով ստեղծագործած գրողը վերջապես հայ ընթերցողին ներկայանում էր հայերեն։ 1922 թվականի աշնանը Զարյանը ընտանիքով մեկնում է Հայաստան և հաստատվում Երևանում՝ մեծ ակնկալիքներով։
1922-1924 թվականներին նա ակտիվորեն ներգրավված էր կրթական և ստեղծագործական կյանքում, գրում էր հոդվածներ, հրապարակում բանաստեղծություններ։ Բայց նոր ձևավորվող խորհրդային իրականությունը դժվար էր համատեղվում նրա ազատ մտածողության հետ։ Համալսարանական միջավայրում նրան սկսում են ընկալել որպես օտար գաղափարների կրող, և իրավիճակը աստիճանաբար լարվում է։ Գրաքննություն, քննադատություններ, անգամ մեղադրանքներ են առաջադրվում։ Այդ տարիներին որոշիչ դեր է խաղում Ալեքսանդր Մյասնիկյանի միջամտությունը։ Մամուլում նրա բարեհաճ անդրադարձը թույլ է տալիս Զարյանին խուսափել բացահայտ հաշվեհարդարից։ Այնուամենայնիվ, 1924 թվականի ամռանը նա ստիպված է լինում ընտանիքով հեռանալ Հայաստանից։ Վերադարձի այս փորձը, որը լի էր հույսերով, չի արդարացնում իրեն։
1924-ից հետո Զարյանը հաստատվում է Փարիզում։ Այստեղ նա կրկին վերադառնում է եվրոպական մշակութային դաշտ։ Այդ տարիներին նրա գրական ստեղծագործությունները շարունակում են հրապարակվել սփյուռքահայ մամուլում։ Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրում տպագրվում է նրա «Հայաստանում» պոեմը, իսկ ավելի ընդարձակ տարբերակը՝ «Այցելություն Հայաստանին» վերնագրով, դառնում է հայրենիքի հետ նրա ներքին երկխոսության գրական ձևակերպումը։
Այս շրջանում Զարյանը սկսում է աշխատել իր խոշոր արձակ գործերից մեկի՝ «Անցորդը և իր ճամբան» վեպի վրա։ Վեպը 1926-ից մինչև 1928 թվականը տպագրվում է «Հայրենիք» ամսագրում։ Դրան հաջորդում են նոր արձակ գործեր՝ «Արևմուտք» և «Քաղաքներ», որոնք նույնպես լույս են տեսնում նույն ամսագրում։ Զարյանի գրական աշխարհն ընդլայնվում էր՝ ընդգրկելով ոչ միայն հայկական, այլև համաշխարհային թեմաներ։
1920-ականների վերջից և 1930-ականների ընթացքում Կոստան Զարյանի ստեղծագործական կյանքը մտնում է առավել խտացված և հասուն փուլ։ «Հայրենիք» ամսագրում մեկը մյուսին հաջորդում են նրա խոշոր արձակ գործերը։ 1936 թվականին նա Կորֆու կղզում հիմնում է «Միջերկրացիներ» կոչվող գրական-փիլիսոփայական կենտրոնը։ Այդ փորձը ևս ժամանակավոր էր, ինչպես շատ բան Զարյանի կյանքում, բայց հետագայում արտացոլվում է «Կղզին և մի մարդ» վիպակի մեջ։ Այս տարիներին նա ավարտում է իր ամենախոշոր վեպերից մեկը՝ «Նավը լեռան վրա» ստեղծագործությունը, որը 1943 թվականին լույս է տեսնում Բոստոնում և մեծ արձագանք է ստանում։
Վեպը պատմությունը ներկայացնում է ոչ թե որպես տարեգրություն, այլ որպես հայ ժողովրդի ճակատագրի խտացված ամփոփում՝ բախտորոշ տարիներին ապրող մարդկանց ներքին դրամաների միջոցով։ Այն դառնում է Զարյանի ամենաքննարկված գործերից մեկը՝ հետագայում նաև գաղափարական քննադատությունների թիրախ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Զարյանը հաստատվում է ԱՄՆ-ում։ Դասավանդում է Կոլումբիայի համալսարանում, նախաձեռնում է Armenian Quarterly գիտական հանդեսը և ներգրավվում է միջազգային գիտական միջավայրում։
1950-ականներին Զարյանը մեկ Մերձավոր Արևելքում էր, մեկ Եվրոպայում, մեկ Միացյալ Նահանգներում։ 1961 թվականին կարճ այցով գալիս է Հայաստան, մեկ տարի անց էլ վերջնականապես հաստատվում Երևանում։ 1960-ականներին աշխատում է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում։ Բայց այս վերադարձն էլ կարծես հաղթական չէր։ Նրա գործերը ենթարկվում են գրաքննության, «Նավը լեռան վրա» ստեղծագործությունը հրատարակվում է խիստ գրաքննության պայմաններում, իսկ ստեղծագործական ազատությունը խիստ սահմանափակվում է։
Ամեն դեպքում՝ Զարյանի անունը մտնում է խորհրդային գրական դաշտ, թեև միշտ որոշակի «հեռավորությամբ»։ Կոստան Զարյանը մահանում է 1969 թվականի դեկտեմբերի 13-ին և թողնում է ժառանգություն, որի մեծ մասը դեռ երկար պիտի բացահայտվեր։ Նրա կյանքը կարծես մշտական վերադարձի փորձ էր՝ դեպի լեզու, հայրենիք և ճշմարտություն։ Ի վերջո՝ ժամանակն ու տարածությունն ապացուցեցին, որ Զարյանը կար ու շարունակում է մնալ բացառիկ կերպար հայ գրականության պատմության մեջ։