Հարևանների մոտ. Վեց լավագույն իրանական ֆիլմերը
Գրեթե յուրաքանչյուր տարի հեղինակավոր կինոփառատոններին կամ մրցանակների ներկայացված ֆիլմերի շարքում կան գլուխգործոցներ մեր հարևան Իրանից։ Իրանական կինեմատոգրաֆը` հարուստ ավանդույթներով, ինքնատիպ, խորը ասելիքով, հրաշալի հնարավորություն է ոչ միայն այդ երկրի մշակութային կյանքին ավելի սերտորեն առնչվելու, այլև սոցիալական, քաղաքական ու հասարակական շարժերի լայնակի կտրվածքն ուսումնասիրելու համար։
PAN-ը ներկայացնում է վեց լավագույն իրանական ֆիլմերը։
«Սրբազան թզի սերմը» (Dane-ye anjir-e ma'abed, 2024)
Իրանական կինոն լավագույն բաներից է, ինչ տեղի է ունեցել համաշխարհային կինեմատոգրաֆի հետ: Որպես Իրանի հասարակական-սոցիալական կանոնների դեմ մշակութային պայքարի առաջամարտիկ, իրանական կինոն իր վրա է կրում այդ պայքարին հասցվող հակահարվածի ամբողջ բեռը, երբ տաղանդավոր հեղինակները հայտնվում են կամ օտարության մեջ, կամ բանտում: Բայց այդ սահմանափակումներից ու ճնշումներից իրանական կինոն ավելի ու ավելի ուժեղ է դառնում:
Ռեժիսոր Մոհամմադ Ռասուլոֆի «Սրբազան թզի սերմը» իրանական կինոյի հերթական հերոսական քայլն է ընդդեմ անարդարության ու տիրանիայի, ընդդեմ մարդկանց ճզմող ու ոչնչացնող հասարակական նորմերի: Սա ծայրահեղ որակով նկարված, ծայրահեղ մռայլ ու տխուր, սքանչելի ստեղծագործություն է պետական մամլիչի տակ խզվող մարդկային կապերի մասին։
«Էլլիի մասին» (Darbareye Elly, 2009)
52 տարեկանում Ասղար Ֆարհադին արդեն իսկ լավագույն իրանցի ռեժիսորներց է, բազմաթիվ, այդ թվում` Բեռլինի կինոփառատոնի «Ոսկե արջ» ու «Օսկար» մրցանակների դափնեկիր։ Ֆարհադիի սուր սոցիալական կինոն նրբորեն, բայց բավականին միանշանակ քննադատում է Իրանում հասարակական-սոցիալական պատկերացումներն ու կաղապարները, քննարկում մարդու ազատության ու պետական մեքենայի կողմից պարտադրվող սահմանափակումների միջև կոնտրաստը։
«Էլլիի մասին» ֆիլմը մի կողմից լարված հոգեբանական դրամա է, մյուս` սոցիալական հանելուկ։ Ֆիլմը սկսվում է, որպես ուիքենդի սովորական պատմություն. երեք երիտասարդ ամուսնական զույգեր մեկնում են Կասպից ծովի ափի ամառանոց։ Նրանց հետ է նաև միայնակ Ահմադը, ով վերջերս է բաժանվել կնոջից ու վերադարձել Գերմանիայից։ Կանանցից մեկը՝ Սեփիդեն (Գոլշիֆթե Ֆարհանի), հրավիրել է նաև Էլլիին (Տարանե Ալիդուսթի), Ահմադի հետ ծանոթացնելու ու կապ ստեղծելու նպատակով։ Սակայն հանգիստը վերածվում է մղձավանջի, երբ Էլլին անհետանում է։
Ֆարհադին պարզ սյուժեն վարպետորեն վերածում է լարված հոգեբանական դրամայի։ Պատմության ընդերքում ոչ միայն Էլլիի անհետացման առեղծվածն է, այլև այն խորը սոցիալական խնդիրները, որոնք ավելի վառ են արտահայտվում նման ճգնաժամների պահին։ Չկարողանալով գտնել Էլլիին, ընկերներն ավելի ու ավելի են խճճվում ստի, պարանոյայի և խուճապի ճիրաններում։ Ֆիլմի գլխավոր նարրատիվը ճշմարտության խամրեցումն ու ոչնչացումն է` անորոշության ու սեփական պատիվը պաշտպանելու փորձերի պայմաններում։ Փայլուն դերասանական խաղ է ցուցադրում Տարանե Ալիդուսթին Էլլիի դերում. նրա կերպարն անտեսանելիորեն ներկա է ֆիլմի ողջ ընթացքում։ «Էլլիի մասին» ֆիլմը ճնշման տակ կոտրվող մարդկային բարոյականության և սոցիալական նորմերի հայելին է։
Սիրեք կինոն՝ Evoca-ի հետ
«Երկնքի երեխաները» (Bacheha-ye Aseman, 1997)
Իրանցի դասական Մաջիդ Մաջիդիի «Երկնքի երեխաները» ֆիլմը ապացուցում է, որ ամենապարզ պատմությունը ոչ միայն կարող է առաջացնել ամենախորը հույզերը, այլև դառնալ սուր սոցիալական հայտարարություն։ Ֆիլմի կենտրոնում քույր ու եղբայր են՝ Ալին և Զահրան, ովքեր ստիպված են կիսել նույն կոշիկները, երբ Ալին պատահաբար կորցնում է քրոջ կոշիկները։
Ֆիլմն առանց ողբերգականության ու սենտիմենտալիզմի նկարագրում է աղքատ ընտանիքի առօրյան` կենտրոնանալով ոչ թե զրկանքների, այլ սիրո ու նվիրվածության թեմաների վրա։ Ալին փորձում է հաղթել մրցավազքում, որի մրցանակներից մեկը նոր կոշիկներն են, ու դա ոչ թե նյութական կարիքից դրդված ձգտում է, այլ եղբայրական սիրո արտահայտում, քանի որ կոշիկներն անհրաժեշտ են Զահրային։ Մաջիդին կառուցում է խիստ անմիջական պատմություն` ահռելի նշանակություն տալով մանրուքներին։ «Երկնքի երեխաները» հիշեցնում է, որ երբեմն անգամ փոքր ցանկությունները կարող են մարդու համար մի ամբողջ աշխարհ լինել։
«Նադերի և Սիմինի ամուսնալուծությունը» (Jodaeiye Nader az Simin, 2011)
«Նադերի և Սիմինի ամուսնալուծությունը» Ֆարհադիին «Օսկար» բերեց լավագույն օտարալեզու ֆիլմ անվանակարգում։ Սա շատ ավելին է, քան ուղղակի ընտանեկան կամ սոցիալական դրամա սիրո դեֆիցիտի մասին։ Ավելի շատ` «Նադերի և Սիմինի ամուսնալուծությունը» խորը բարոյական առեղծված է, որում յուրաքանչյուր կերպար միաժամանակ և՛ ճիշտ է, և՛ սխալ։
Ֆիլմի կենտրոնում Նադերն (Փեյման Մաադի) և Սիմինն (Լեյլա Հաթամի) են, ամուսնալուծության եզրին հայտնված զույգ։ Սիմինը ցանկանում է արտագաղթել՝ դստեր համար ավելի լավ ապագա ստեղծելու համար, մինչդեռ Նադերը մնում է Իրանում՝ պարտավորված խնամել հորը։ Լարված այս միջավայրը ի վերջո հանգեցնում է բարդ իրավական ու բարոյական ճգնաժամի։
Ֆարհադին ֆիլմը կառուցում է որպես թրիլլեր՝ զերծ մնալով ցանկացած կլիշեից։ Ոչ ոք չի ներկայացվում որպես բացարձակ անմեղ կամ մեղավոր. բոլորը որոշ չափով սխալվում են։ Ֆիլմի յուրահատկությունը հենց այս բարոյական երկիմաստության մեջ է։ «Նադերի և Սիմինի ամուսնալուծությունը» ոչ միայն ընտանեկան դրամա է, այլև լայն սոցիալական քննադատություն։ Ֆիլմը վեր է հանում Իրանի հասարակության ներսում եղած տարաձայնությունները՝ տղամարդկանց և կանանց, կրոնի և օրենքի, խավերի ու սոցիալական պատասխանատվության միջև։
«Վաճառողը» (2016, Forushande)
Այո, այո, Ֆարհադին իրանցի լավագույն ռեժիսորն է, այնպես որ մեր թոփում ներառել ենք վարպետի միանգամից երեք ֆիլմ։ «Վաճառողը» ևս մեկ ֆարհադիական գլուխգործոց է, որը զուգակցում է հոգեբանական դրաման և սոցիալական քննադատությունը։ Ամուսիններ Էմադն ու Ռանան տեղափոխվում են նոր բնակարան, սակայն նրանց կյանքը վերածվում է մղձավանջի, երբ Ռանան ենթարկվում է հարձակման։
Ֆարհադին կրկին պատմում է, թե որքան բարդ ու անկանխատեսելի է մարդը։ Կնոջ վրա հարձակումից հետո տեղի է ունենում Էմադի (Շահաբ Հոսեյնի) մետամորֆոզը` մեղմ բնավորություն ունեցող ուսուցչից դեպի վրեժխնդիր ու դաժան մարդ։ Ռանան (Տարանե Ալիդուսթի), իր հերթին, խորհրդանշում է կնոջ այն լուռ տառապանքը, որը հաճախ անտեսվում է տղամարդու պատվի զգացումի և հպարտության պատճառով։ Ֆիլմն աստիճանաբար ավելացնում է լարվածությունը` ստիպելով հանդիսատեսին կասկածել անգամ սեփական բարոյական համոզմունքների հարցում։
«Չկա չարիք» (Sheytan Vojud Nadarad, 2020)
Ռասուլոֆից սկսեցինք, նրանով էլ ավարտենք։ Այս ռեժիսորը շատ ավելի կոշտ ու միանշանակ է` Իրանի սոցիալական ու հասարակական կյանքի քննադատության հարցում։ Ռասուլոֆի «Չկա չարիք» ֆիլմը խիզախ քաղաքական հայտարարություն է՝ բաղկացած չորս տարբեր պատմություններից։
Ֆիլմն ուսումնասիրում է այն բարոյական բեռը, որը կրում են Իրանում մահապատիժ իրականացնողները։ Սա ոչ միայն արվեստի գործ է, այլև Իրանի ավտորիտար համակարգի դեմ քաղաքական դիմադրության ակտ։