Ահնիձորի վերջին ձին, Սարոյանի արցունքներն ու «Աշնան արևը». Մաթևոսյանի Ծմակուտը` մեծ աշխարհի մի մասը
Հայ գրականության մեջ եզակի երևույթ է Հրանտ Մաթևոսյանը՝ գրող, որ ստեղծեց իր սեփական աշխարհը և չկրկնվող, միանգամից տարբերվող ձեռագիրը։ Նրա ստեղծագործություններում իրական Ահնիձոր գյուղը վերածվեց գրական Ծմակուտի, որտեղ ծավալվում են համամարդկային պատմություններ։
Լոռու մարզի Ահնիձոր գյուղում ծնված Հրանտ Մաթևոսյանի մանկությունը համընկավ Հայրենական մեծ պատերազմի և հետպատերազմյան ծանր տարիների հետ։ Գյուղը, որտեղ անցան նրա կյանքի առաջին 15 տարիները, հիմնադրել էին Սանահինի և Հաղպատի կալվածքները լքած գյուղացիները, այդ թվում՝ Մաթևոսյանի Օհանես պապը։
Գրողի հայրը՝ Իգնատը, ատաղձագործ էր ու հողագործ։ Պատերազմի տարիներին նա դարձավ գյուղի չորս տղամարդկանցից մեկը, ով իր ուսերին էր կրում համայնքի հոգսերը։ Մայրը՝ Արուսը, քաղաքում մեծացած կին էր, ով ամուսնանալով հայտնվել էր խուլ ու աղքատ գյուղում։Իրականում Մաթևոսյանի մայրը մեծ դեր է խաղացել որդու՝ գրող դառնալու գործում։
«Ես գրող դարձա մորս շնորհիվ։ Ի՜նչ մայր ունեի... Այդպիսի հիանալի պատմող ոչ մի տեղ չես գտնի։ Ի՜նչ կերպարներ էր ստեղծում, ինչ իրավիճակներ՝ մեկը մեկից կենդանի, անկաշկանդ, ազատ...»
Մոր մասին Մաթևոսյանը պատմում էր մի հուզիչ դրվագ. 1943 թվականին, պատերազմի ամենածանր օրերին, մայրը 70 կիլոմետր ճանապարհ էր անցել՝ փրկելու ընտանիքի ապրուստի միջոցը՝ անասունը։ Հյուծված մոր ու հղի կովի վերադարձը մի քանի օր է տևում։ Մայրը մի կերպ կովին հասցնում է գյուղ ու հենց այդ կովի շնորհիվ էլ ծնողները կարողանում են պահել երեք երեխաներին։
«Ես ուզում եմ իմ հայրենիքի այդ 70 կմ ճանապարհից «Մագելանի սխրանք» հանել»։
23 տարեկան էր Հրանտը, երբ որոշեց գրել։ Իսկ գրելու պատճառ դարձավ անարդարությունը։ Համաձայնեք՝ Մաթևոսյանի դեպքում այլ կերպ հնարավոր էլ չէր։ Կոլտնտեսության նախագահի հրամանով նրա հայրը զրկվել էր իր միակ ձիուց։ Այս դեպքը ոգեշնչեց կամ կարելի է ասել ստիպեց Մաթևոսյանին գրել «Ահնիձոր» ակնարկը, որտեղ քննադատում էր գյուղի նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը։
Ակնարկը պայթյունային ազդեցություն ունեցավ՝ Մաթևոսյանին հեռացրին ինստիտուտից և աշխատանքից։ Սակայն նրա սերնդակիցները պաշտպանեցին երիտասարդ գրողին, և մեկ տարի անց նրա գործերը կրկին սկսեցին տպագրվել։
Մաթևոսյանի գրական աշխարհում Ահնիձորը վերանվանվեց Ծմակուտ։
«Ծմակուտը իրական Ահնիձորի և այդ Ահնիձորի իմ սիրո միությունն է... Ծմակուտը իմ սերն է, իմ վերաբերմունքը, իմ տագնապը մարդու համար։ Ծմակուտը ես եմ»։
Նրա ստեղծագործություններում Ծմակուտը դարձավ համամարդկային արժեքների և խնդիրների արտացոլման վայր։
«Հայրենակիցներս ինձ համարում են միջնորդ իրենց և մեծ աշխարհի միջև։ Իսկ ես տեսնում եմ, որ իմ փոքրիկ գյուղը մեծ աշխարհի մի մասն է։ Այնտեղ նույն խնդիրներն են, ինչ ամենուր»։
Մաթևոսյանի արձակը խորն է, ծանրաշունչ ու դանդաղ։ Նա ինքը գրել է.
«Երբեմն ինձ թվացել է, որ ես կարող եմ պատմել, թե ինչ է զգում քարը, երբ նրանից հեռանում է արևը, ինչ է մտածում միայնակ տանձենին... Ստացվեց դանդաղկոտ արձակ, այնքան դանդաղկոտ, որ այդ դանդաղկոտությունը սկսեց հակամարտել իմ սեփական խառնվածքի հետ»։
Նրա գրելաոճի յուրահատկություններից է նաև կերպարների ներաշխարհի խորը բացահայտումը։ Մաթևոսյանը կարողանում էր ներթափանցել ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանիների, անշունչ էակների էության խորքերը։
«Գրել ոչ թե ձիու մասին, այլ ձիու ներսից, ոչ թե ծառի մասին, այլ ծառի ներսից»։
Հրանտ Մաթևոսյանի գրական ժառանգությունը հարուստ է և բազմազան: Նրա առաջին տպագիր գործը՝ «Տափաստանում» ակնարկը, լույս տեսավ 1959 թվականին: 1961 թվականին հրապարակված «Ահնիձոր» ակնարկը դարձավ շրջադարձային՝ գրողի ճանաչման ճանապարհին:
Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև հայկական կինոարվեստի վրա: Նրա սցենարներով և գործերի հիման վրա նկարահանվել են մի շարք նշանակալի ֆիլմեր: «Մենք ենք, մեր սարերը» գրողի առաջին էկրանավորված գործն է, որը մեծ ճանաչում բերեց նրան։ «Աշնան արև»-ը հիմնված է համանուն վիպակի վրա։ Առհասարակ, Մաթևոսյանի գործերում առանձնահատուկ տեղ ունեն կին կերպարները։ Նրա ստեղծած կանայք ուժեղ խառնվածք ունեն՝ անգամ եթե առաջին հայացքից տղամարդուն են ենթարկվում։
«Ես որդին եմ բոլոր այդ կանանց։ Եվ ես պարտք եմ նրանց։ Տղամարդիկ կորցնում են իրենց, թուլանում են։ Իսկ կանայք առաջվա պես ուժեղ են։ Հավանաբար նրանց խաբեությամբ բերել են մեր աշխարհը ու նրանց փխրուն ուսերին դրել վիթխարի, անտանելի աշխատանք»։
«Աշնան արև» վիպակում Մաթևոսյանը ներկայացնում է Աղունի կերպարը՝ դժվար կյանքով ապրած, մշտապես աշխարհի ու ինքն իր դեմ պայքարի մեջ մտած կնոջը։ Մեկ օրվա մեջ բացահայտվում են նրա անցյալի հուշերը, կյանքը, մտածողությունը և արժեքները։ Ի դեպ, Աղունի կերպարի մեջ կան տարրեր Մաթևոսյանի մոր՝ Արուսի կերպարից։
Մաթևոսյանի ստեղծագործությունները յուրահատուկ կապ են ստեղծում ընթերցողների հետ։ Մի առիթով Մաթևոսյանը պատմում էր, որ իր հայրենի գյուղում ոչ միայն կարդում էին իր գրքերը, այլև պատմում էին միմյանց։ Երբեմն նույնիսկ նեղանում էին՝ իրենց ուղղված ակնարկներ տեսնելով այնտեղ, որտեղ հեղինակն անգամ չէր էլ մտածել։ «Տերը» վիպակից հետո, օրինակ, երկար ժամանակ նեղացած էին, քանի որ տեքստը «լույս աշխարհ էր հանել» գաղտնի փոքր ու մեծ մեղքեր, որոնց մասին մինչ այդ ոչ ոք չգիտեր։
Մաթևոսյանը համարում էր, որ գրողը պետք է հանդես գա որպես Հայր.
«Մենք պիտի կյանք մտնենք իբրև հայրեր, ասես ոչինչ չի եղել։ Մենք պետք է այս քաոսից, հուսահատությունից, բեկորներից վերականգնենք աշխարհը, վերականգնենք էթիկան։ Մեզ համար գրականությունն արդեն հայրություն է»։
Գրողի կերպարի մասին խոսելիս նա նշում էր.
«Արվեստագետին հատուկ է սեփական անօգնականության զգացողությունը, այն զգացումը, որ ինքն ավելորդ է, անտեսված է։ Գուցե այն պատճառով, որ մարդը իր էությամբ միայնակ է»։
Ակնհայտ է, որ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններում առանձնահատուկ տեղ ունի բնության և մարդու կապը։ Նա մարդուն տեսնում էր բնության հետ ամբողջականության մեջ և մարդուն բնությունից առանձնացնող բոլոր քայլերը համարում էր ավերիչ։ Այս մոտեցումն արտացոլվում է հատկապես նրա այնպիսի գործերում, ինչպիսիք են «Կանաչ դաշտը», «Գոմեշը», «Ալխոն»։
Ռուս քննադատ Իգոր Զոլոտուսկին Մաթևոսյանի արձակը համեմատել է Մինաս Ավետիսյանի գույների հետ։
«Ծմակուտը անմիջապես թափանցում է մեր գիտակցության մեջ իբրև Հողի կերպար։ Այդ հողի գույները բոցկլտում են կրակով, ինչպես գույնը կարող է բոցկլտալ միայն Հայաստանում... Դեղին արևածաղիկը, կարմիր գելխեղդ շունը, սև գոմեշը, կապույտ ծուխը, նարինջ զամբիկը վառ, խելահեղ հագեցած են»։
1978 թվականին Վիլյամ Սարոյանի չորրորդ այցի ժամանակ տեղի ունեցավ մի հիշարժան ու այսօր արդեն պատմական հանդիպում, որը խորը հետք թողեց երկու մեծ գրողների հոգում: Մաթևոսյանը Սարոյանին տարավ իր ծննդավայր՝ Ահնիձոր: Հանդիպման մասին Մաթևոսյանը պատմում է մի հուզիչ դրվագ.
«Վիլյամ Սարոյանի հետ հասանք մեր տուն: Ներքևի ճամփով մեր տուն հասնելն ու վերևի ճամփով հորս գալը մեկ եղավ: Էդքան մարդկանց մեջ հերս տեսավ Սարոյանին ու զարմացած ասաց՝ էս Սարոյա՞նն ա: Ձիու վրա գրկել էր ալյուրի պարկը: Պարկը մի կողմ թռավ, հերս մի կողմ, իսկ հաջորդ վայրկյանին իրար գրկի էին: Քիչ հետո ցնցվում էին երկուսի ուսերն էլ, թիկունքներում սրտի հուզմունքն էր: Բաժանվեցին մի քիչ հետո, հայրս նայեց Սարոյանին ու ասաց՝ բարով ես եկել, իմ տղին, էս ժողովրդին բարով ես բերել»:
Մաթևոսյանի մեկնաբանությամբ՝ Սարոյանը երազում էր այդպիսի խաղաղ, աշխարհից կտրված գյուղի մասին, որտեղ մոտ կլիներ իր արմատներին, իսկ իր հայրը մտածում էր այն մեծ կյանքի ու աշխարհի մասին, որի մի մասն էր Սարոյանը ու որն ինքն այդպես էլ չտեսավ.
«Աշխարհը լեն ու շեն, ինքն աշխարհի կարոտ...»
Սարոյանն էլ Մաթևոսյանի տաղանդը նկարագրելիս գովեստի խոսքերը չի խնայել.
«Այստեղ դուք ունիք մեկը, որ մեծ անձնավորություն է համաշխարհային գրականության մեջ: Ան Հրանտ Մաթևոսյանն է... Անոր գրությունները խորունկ ձևով ցույց կուտան հայոց մասնակցություն մարդկության պատմության: Շատ գրողներ, բանաստեղծներ ունիք, բայց պետք է ներեք ինձի, եթե ըսեմ, որ ան ուժը, որ անհրաժեշտ է, հսկայակա՜ն, Հրանտ Մաթևոսյանի մեջ է»:
Եվ կրկին վերադառնալով մանկություն. Մաթևոսյանի գրական կոչումը սկսեց ձևավորվել դեռ մանկության տարիներին։ 12-13 տարեկանում, երբ հասակակիցները դաշտում կանաչի էին հավաքում, նա բլուրից բլուր էր մագլցում՝ տեսնելու, թե ինչ կա սարերի այն կողմում։ Այս հետաքրքրասիրությունն ու աշխարհը տեսնելու ձգտումը հետագայում դարձան նրա գրական աշխարհայացքի հիմքը։
Մաթևոսյանի զգայուն հոգին արտացոլվել է տարբեր դրվագներում։ Երբ գյուղում մահացել էր ուսուցչի կինը՝ դպրոցականներին տարել էին հուղարկավորության։ Այդ օտար կնոջ մահը խորապես ցնցել էր պատանի Հրանտին.
«Չգիտեմ ինչ կատարվեց՝ առնչվեցի մահվան առեղծվածին, ինձ այդ ուսուցչի տեղը դրեցի, կամ նրա հանգուցյալ կնոջ ու որբացած երեխաների, բայց հիշում եմ, որ հետո ինձ երկար ուշքի էին բերում»։
Դպրոցական տարիներին Մաթևոսյանի վրա առաջին մեծ տպավորությունը թողեցին Նիկոլայ Գոգոլը, Անտոն Չեխովը, Ակսել Բակունցը և Ստեփան Զորյանը։ Հատկապես հիշարժան էր «Տարաս Բուլբայի» ընթերցումը Բակունցի թարգմանությամբ, երբ հիվանդանոցում պառկած էր կոտրված ձեռքով։ Դե իսկ Զորյանի ստեղծագործությունները նրան գրավեցին հատկապես Լոռվա բնապատկերի, բարբառի և թումանյանական աշխարհին հարազատ լինելու շնորհիվ։
14 տարեկանում Մաթևոսյանը հայտնվեց քաղաքում։ Ինչպես Թումանյանի հերոսը, նա էլ ամբողջ ժամանակ հետ էր նայում դեպի իր գյուղը։ Այս կարոտը, սակայն, ստեղծագործական էներգիայի վերածվեց.
«Կարոտը վեհացնում էր, իմ հիշողության մեջ լուսավորում էր ամեն ինչ, որ կապված էր տան հետ՝ մայրս արդեն թվում էր ոչ թե գյուղացի կին, այլ ինձ կերակրած աստվածամայր, հայրս խաղաղ հնձվորի կերպարն էր»։
Չնայած քաղաքում անցկացրած երկար տարիներին, Մաթևոսյանը մշտապես պահպանեց կապն իր արմատների հետ.
«Մաճ եմ բռնել, խոտ հնձել, կով ծնեցրել, պատվաստ դրել... Միանգամից ասեմ, առասպելի ջրհեղեղը եթե կրկնվեր՝ Նոյան պես կարող էի վերստեղծել հողագործության ու անասնապահության մեծ մշակույթները»։
Ինքն իր մասին խոսելիս Մաթևոսյանը զուսպ էր, հստակ, բայց նաև տպավորիչ.
«Իմ անհատականությունը ես վերցրել եմ մարդու այն տեսակից, որ եթե չէր աշխատել, հացից ամաչում էր, եթե իր մտածածը չէր, ասում էր «ասում են»։ Ես նրանց որդին եմ, ինձ նրանք են ստեղծել»։
Մաթևոսյանի ստեղծագործությունները շարունակում են ոգեշնչել նոր սերունդներին։ Անկախ տարիքից, սոցիալական պայմաններից ու մեզ տարբերակող շատ այլ հանգամանքներից՝ բոլորը Մաթևոսյանի տողերում հարազատ ինչ-որ բան են գտնում։ Նրա գրական աշխարհը՝ Ծմակուտը, դարձել է համամարդկային արժեքների խորհրդանիշ, իսկ գրելաոճը՝ հայ գրականության մեջ եզակի երևույթ։ Ինչպես ինքն էր ասում.
«Այս սիրելի-սարսափելի, խելացի-խելագար, հասկանալի-խճճված աշխարհում դաժան բան է մերկ լինել, լինել աշխարհի մերկացած նյարդը՝ գրող։ Սպիտակ թղթի առջև ամեն վայրկյան կարելի է կաթվածահար լինել»։