Քարե քաղաքի պատմությունը, Օպերայի շենքի սկանդալն ու թամանյանական դիմագիծը. Մեծ երազանքի կրողը
Հազվադեպ է պատահում, որ ոչ թե մարդիկ են կերտում քաղաքներ, այլ մեկ անհատի տեսլականն է ձևավորում ամբողջ քաղաքային միջավայրը: Ալեքսանդր Թամանյանն այդ բացառիկ ճարտարապետներից է, որի մտքի ուժով և ստեղծարար կարողությամբ հնարավոր դարձավ դիմագիծ տալ աչքի չընկնող, փոքր ու փոշոտ քաղաքին։
Ամեն անգամ Հանրապետության հրապարակով անցնելիս, Օպերայի շենքով հիանալիս կամ Կասկադի տեսարանները վայելելիս մենք անուղղակիորեն շփվում ենք Թամանյանի արվեստի ու ձեռագրի հետ: Բայց նրա տաղանդն ու թողած ժառանգությունը ոչ սկսվում, ոչ էլ ավարտվում են վարդագույն Երևանով։ Մեծն ճարտարապետի ծննդյան առթիվ PAN-ն ամփոփել է նրա կյանքի մի քանի կարևոր դրվագ։
ՎԱՂ ՏԱՐԻՆԵՐԸ
Թամանյանը ծնվել է Ռուսական կայսրության հարավում՝ 1878 թվականի մարտի 4-ին, Եկատերինոդարում (այժմ՝ Կրասնոդար): Նրա հայրը՝ Հովհաննես (Իվան) Միրոնովիչ Թամանյանցը, բանկային պաշտոնյա էր, իսկ ընտանիքի արմատները հասնում էին մինչև Արևմտյան Հայաստանի Տրապիզոն, որտեղից նրանք ստիպված էին հեռանալ օսմանյան հալածանքների պատճառով:
Դեռևս դպրոցական տարիներին Ալեքսանդրն աչքի էր ընկնում բացառիկ ունակություններով: Տեղի ուսումնարանն ավարտելուց հետո՝ 1898-ին, երկրորդ փորձից նրան հաջողվեց ընդունվել Սանկտ Պետերբուրգի Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետ:
Արդեն ուսանողական տարիներին Թամանյանի տաղանդն ակնհայտ էր դասախոսների համար: Նրա ունակություններն այնքան տպավորիչ էին, որ դեռևս ուսման ընթացքում արժանացավ «ինքնուրույն կառույցներ իրականացնելու իրավունքի» արտոնության: Այս հնարավորության շնորհիվ 1902-ին Սանկտ Պետերբուրգի հայկական համայնքը նրան վստահեց քաղաքի Սմոլենսկոյե հայկական գերեզմանատան որոշ շինությունների նախագծումը:
1904-ին՝ ճարտարապետության ֆակուլտետն ավարտելուց հետո, Թամանյանը ստացավ նկարիչ-ճարտարապետի որակավորում և անմիջապես նշանակվեց Հայկական եկեղեցիների խորհրդի գլխավոր ճարտարապետի պաշտոնում՝ աշխատելով մինչև 1916 թվականը։
ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԸ
Ակադեմիան ավարտելուց հետո Թամանյանը սկսեց իր փայլուն մասնագիտական ճանապարհը: Նրա առաջին նշանակալի աշխատանքը դարձավ Պետերբուրգի Նևսկի պողոտայի վրա գտնվող 18-րդ դարի հայկական եկեղեցու վերակառուցման նախագիծը: Երիտասարդ ճարտարապետը դրսևորեց ոչ միայն մասնագիտական հմտություն, այլև խորը հարգանք պատմական ժառանգության հանդեպ, ինչը հետագայում նրա ստեղծագործական փիլիսոփայության հիմնաքարը դարձավ:
1908-ին հենց այդ եկեղեցում Թամանյանն ամուսնացավ անգլիացի արդյունաբերողի դստեր՝ Կամիլլա Էդվարդսի հետ, ով անվանի ռուս ճարտարապետ Նիկոլայ Բենուայի թոռնուհին էր: Հետաքրքիր համընկնմամբ, հենց նույն թվականին Թամանյանը սկսեց խորապես հետաքրքրվել հայկական ճարտարապետությամբ՝ Նիկոլայ Մառի պատվերով մշակելով Անիի պեղումների վայրում թանգարանի նախագիծ: Այս աշխատանքը մեծապես ազդեց նրա մասնագիտական հայացքների վրա, և ինչպես քույրը՝ Մագդալինա Թամանյան-Շաուսենը հետագայում պատմում էր, այդ ժամանակ նա առաջին անգամ բարձրաձայնեց Հայաստանում ապրելու ու ստեղծագործելու իր երազանքի մասին:
30 տարեկանում Թամանյանն արդեն իսկ Ռուսաստանի ճարտարապետական միջավայրում վայելում էր մեծ հեղինակություն: Նա ղեկավարում էր իր անձնական արվեստանոցը և սպասարկում բարձրաստիճան պատվիրատուների՝ ներառյալ ազնվականների և կայսերական տոհմի անդամների:
1909-1915 թվականները նրա ստեղծագործական կյանքի համար բավական բեղուն տարիներ էին: Այս ընթացքում նա հեղինակեց մի շարք նշանակալի կառույցներ, որոնց թվում էին կոմս Կոչուբեյի առանձնատունը Ցարսկոյե Սելոյում և Յարոսլավլի տպավորիչ ցուցահանդեսային համալիրը՝ կառուցված Ռոմանովների գահակալության 300-ամյակի տոնակատարության առիթով:
Հատկապես ուշագրավ էր Յարոսլավլի նախագիծը, որը Թամանյանը կյանքի կոչեց անհավատալի կարճ ժամկետում՝ ընդամենը 2.5 ամսում: Աշխատանքի որակն այնքան գերազանց էր, որ ցուցահանդեսը պատվելու եկած Նիկոլայ Ռոմանովն անձամբ ցանկացավ ծանոթանալ տաղանդավոր ճարտարապետի հետ:
Թամանյանի վարպետության հասունացման վկայությունը դարձավ Մոսկվայում իշխան Շչերբատովի տպավորիչ առանձնատան նախագիծը, որը 1914-ին արժանացավ քաղաքային վարչության ոսկե մեդալի: Նույն տարում, ընդամենը 36 տարեկանում, Թամանյանին շնորհվեց Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսի պատվավոր տիտղոսը:
Թամանյանի հանճարն ընդգրկում էր ճարտարապետությունից դուրս այլ ոլորտներ ևս: Նա հաջողությամբ փորձեց իր ուժերը թատերական ձևավորման բնագավառում՝ 1916-ին Կոնստանտին Ստանիսլավսկու համար ձևավորելով Ալեքսանդր Բլոկի «Վարդ և խաչ» պիեսը, իսկ 1918-ին նրա ձեռագիրը կրեց Շեքսպիրի «Մակբեթի» բեմադրությունը:
Ստեղծագործական գործունեությանը զուգահեռ, Թամանյանը ներգրավված էր նաև մանկավարժական և հրապարակախոսական ոլորտներում: Նա խմբագրում էր մասնագիտական պարբերական, դասավանդում կանանց բարձրագույն ճարտարապետական դասընթացներում և ակտիվորեն մասնակցում Գեղարվեստի ակադեմիայի վերակազմակերպման գործընթացներին:
Թամանյանի բացառիկ հեղինակությունն արտացոլվեց նաև նրա պաշտոնական կարիերայում. 1916-ին նրան նշանակեցին Կայսերական տեխնիկական կոմիտեի անդամ, իսկ 1917-ին՝ Գեղարվեստի ակադեմիայի փոխնախագահ: Վերջին պաշտոնում նա գործնականում հանդիսանում էր ակադեմիայի իրական ղեկավարը, քանի որ նախագահի դիրքը կրում էր զուտ ներկայացուցչական բնույթ:
Տասնչորսամյա գործունեության ընթացքում Թամանյանը հաստատեց իր տեղը որպես ռուսական նեոկլասիցիզմի փայլուն ներկայացուցիչ, ստեղծեց տպավորիչ շենքեր Պետերբուրգում, Մոսկվայում և այլ քաղաքներում: Սակայն երկրում սկսվեցին հեղափոխական փոփոխություններ, և 1919-ի սկզբին Թամանյանը որոշեց հեռանալ Պետրոգրադից՝ կյանքի նոր, ճակատագրական փուլ սկսելով:
Տասնամյակներ շարունակ պաշտոնական պատմագրությունը պնդում էր, թե Թամանյանը Հայաստան է եկել միայն 1923-ին՝ խորհրդային իշխանությունների հրավերով: Սակայն իրականությունն այլ էր. նա առաջին անգամ հայրենիք է այցելել 1919-ին՝ նորաստեղծ Հայաստանի առաջին հանրապետության շրջանում:
Այդ ժամանակ Թամանյանը 41 տարեկան էր, մասնագիտական վերելքի գագաթնակետին, սակայն նրա ընտրությունը կանգ առավ ոչ թե արտասահմանյան շքեղ հեռանկարների, այլ նորածին, դժվարություններով լի հայկական պետության վրա:
Թեև այս առաջին այցելությունը երկարատև չեղավ, այն որոշիչ նշանակություն ունեցավ ինչպես Թամանյանի, այնպես էլ Երևանի համար: Առաջին հանրապետության ժամանակաշրջանում նա հասցրեց մշակել Հայաստանի զինանշանը, հիմնադրել Հնությունների պահպանության կոմիտեն և, ամենակարևորը, ուրվագծել Երևանի վերակառուցման ու զարգացման գլխավոր հատակագծի առաջին տարբերակը:
1920 թվականի նոյեմբերին, երբ տեղի ունեցավ իշխանափոխություն և երկիրը դարձավ խորհրդային հանրապետություն, Թամանյանը շարունակեց մնալ գլխավոր ճարտարապետի վարչության նախագահի պաշտոնում: Սակայն բոլշևիկյան իշխանության առաջին շրջանում մտավորականների նկատմամբ սկսված բռնաճնշումները ստիպեցին նրան լքել երկիրը: 1921 թվականի ապրիլի 21-ին նա միացավ տարագիրների առաջին խմբին և ուղևորվեց Պարսկաստան:
ԹԱՎՐԻԶՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐ
Պարսկաստանում Թամանյանը հաստատվեց Թավրիզում, որտեղ նրա ճարտարապետական տաղանդը բարձր գնահատվեց: Հայ նկարիչ Հակոբ Կոջոյանի հետ համատեղ նա բացեց գեղարվեստական ստուդիա՝ միաժամանակ աշխատանքի անցնելով քաղաքապետարանում:
Թավրիզում անցկացրած երկու տարիների ընթացքում Թամանյանն իր ազդեցությունը թողեց քաղաքի տեսքի վրա՝ նախագծելով բարեկարգման ծրագրեր և կառուցելով մի շարք նշանակալի շինություններ: Նրա աշխատանքների թվում էին Հայաստանի Հանրապետության հյուպատոս Մուշեղ Տեր-Զաքարյանի տան ճակատի ձևավորումը, Մելքոն Բաղդասարյանի առանձնատունը, Թավրիզի Լիլավա թաղամասի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու տարածքում ՀՀ Դաշնակցության պանթեոնը, ինչպես նաև քաղաքի մի շարք փողոցների բարեկարգումը:
Չնայած Թավրիզում աշխատելուն, ճարտարապետի միտքը մշտապես հայրենիքի հետ էր: Ի վերջո, 1923-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը հրավիրեց նրան՝ վերադառնալու և ղեկավարելու երկրի ճարտարապետական վերակառուցման գործընթացը:
ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԵԾ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄ
1923 թվականի մարտին, Ժողկոմխորհից ստանալով անվտանգության հատուկ երաշխիքներ, Թամանյանը վերադարձավ Երևան: Այս անգամ այցը երկարատև էր։ Թամանյանը հայերնիքում մնաց մինչև կյանքի վերջը, և այս 13 տարիները դարձան նրա ստեղծագործական հանճարի առավել բեղուն շրջանը:
Հայաստան վերադառնալուն պես, Թամանյանը վերսկսեց աշխատանքը Երևանի գլխավոր հատակագծի վրա: Իր տեսլականը ճարտարապետը բնորոշում էր հետևյալ կերպ.
«Ես ձգտել եմ գտնել այնպիսի լուծումներ, որոնք կհամապատասխանեն երկրի կլիմայական պայմաններին և բնությանը, միաժամանակ արտացոլելով Հայաստանի ժողովրդական ստեղծագործական ոգին»:
1924 թվականի ապրիլի 3-ին տեղի ունեցավ պատմական իրադարձություն. Հայաստանի կառավարությունը հաստատեց Թամանյանի մշակած Երևանի վերակառուցման ու զարգացման գլխավոր հատակագիծը: Թամանյանն առաջ քաշեց հավակնոտ ծրագիր՝ փոխակերպել փոքրիկ, գավառական Երևանը ժամանակակից մայրաքաղաքի:
Հատակագիծը նախատեսում էր Երևանը դարձնել այգե-քաղաք՝ հաշվարկված 150 հազար բնակչի համար, կառուցապատված գերազանցապես 3-4 հարկանի շենքերով: Քաղաքը բաժանվում էր գործառնական գոտիների՝ վարչական, մշակութային, ուսանողական և արդյունաբերական:
Թամանյանի հատակագիծը յուրահատուկ էր նրանով, որ համադրում էր ժամանակի քաղաքաշինական առաջադեմ գաղափարները՝ անգլիացի Էբենեզեր Հովարդի «այգեքաղաքի» հայեցակարգը և ֆրանսիացի Թոնի Գարնյեի գործառնական գոտիավորման սկզբունքը: Սակայն Թամանյանն այս միջազգային մոտեցումները հարստացրեց ազգային բովանդակությամբ՝ հաշվի առնելով Երևանի աշխարհագրական դիրքը, կլիման և հայկական մշակութային ժառանգությունը:
Սկզբնական հատակագիծը հաշվարկված էր 150 հազար բնակչի համար, բայց հետագայում Թամանյանը վերանայեց այն 1929-ին և 1932-ին՝ հիմնարար սկզբունքները թողնելով անփոփոխ: Այնքան հիմնավոր էր նախագիծը, որ նույնիսկ այսօր, երբ Երևանի բնակչությունը գերազանցում է մեկ միլիոնը, քաղաքը շարունակում է զարգանալ՝ հիմնվելով Թամանյանի սահմանած ուղենիշների վրա: Իհարկե, քաղաքի տեսքն ու թամանյանական շունչը փակող և աղավաղող շենքերն ու անդադար շինարարությունները քննարկելու բոլորովին այլ՝ տխուր թեմա են, որին կանդրադառնանք մեկ այլ առիթով։
ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԼՈՒԽԳՈՐԾՈՑՆԵՐ
Երևանի քաղաքաշինական վերափոխմանը զուգահեռ Թամանյանը ձեռնամուխ եղավ մի շարք մոնումենտալ կառույցների նախագծմանը, որոնք պետք է սահմանեին մայրաքաղաքի նոր դիմագիծը:
Նրա առաջին խոշոր նախագիծը Հայաստանում Երևանի հիդրոէլեկտրակայանն էր։ Այն դարձավ Թամանյանի՝ հայկական ճարտարապետական ավանդույթների ստեղծագործական կիրառման առաջին փորձառությունը: Այս նորարարական նախագծի և հանրապետության էներգետիկայի զարգացման համար 1926 թվականին Թամանյանին շնորհվեց ՀԽՍՀ Ժողովրդական ճարտարապետի կոչում:
1926-1928 թվականներին Թամանյանը նախագծեց այն, ինչը հետագայում պետք է ձևավորեր Լենինի հրապարակի ճարտարապետական ամբողջությունը: Սկզբնական փուլում կառուցվեց միայն հրապարակի մի հատվածը՝ Հողժողկոմատի շենքը, իսկ ամբողջական համալիրի կառուցումը տևեց տասնամյակներ:
Կառավարական տունը Թամանյանի բացառիկ ձեռագրի փայլուն դրսևորումն էր: Նա մանրակրկիտ ուսումնասիրել էր հայկական միջնադարյան ճարտարապետության գոհարները՝ Տեկոր, Զվարթնոց, Անի, և դրանց ոգով ներշնչված ստեղծել մի շենք, որը ներառում էր պատմական տարրեր, սակայն կատարելապես արդիական էր իր կիրառական հատկանիշներով:
Կառավարական տան ճարտարապետական լուծումները վառ օրինակ են, թե ինչպես կարելի է պատմական ժառանգությունը վերաիմաստավորել ժամանակակից լեզվով՝ առանց պարզապես կրկնօրինակելու հնի մոտիվները: Շենքի կառուցումն ավարտվեց միայն 1952 թվականին, Թամանյանի մահից տարիներ անց, իսկ նախագիծը 1942-ին արժանացավ Ստալինյան մրցանակի:
Եթե Կառավարական տունը Թամանյանի մասնագիտական հասունության խոսուն վկայությունն էր, ապա Օպերայի շենքը դարձավ նրա ստեղծագործական էության արտահայտությունը: Ճարտարապետի մտքում թատրոնի գաղափարը հասունացել էր տարիներ շարունակ: Դեռևս 1911-ին նա գրառում էր կատարել նման մի նախագծի մասին, որտեղ երազում էր «դասական ոճով թատրոն» կառուցելու մասին՝ «առանց սովորական առաստաղի», որը կհիշեցներ «դասական վանք»:
1925 թվականի վերջին Թամանյանն առաջ քաշեց Երևանում Ժողովրդական տան կառուցման նախաձեռնությունը: Այս նախագիծն էականորեն տարբերվում էր ավանդական թատրոնից. այն պետք է դառնար բազմաֆունկցիոնալ մշակութային կենտրոն՝ նախատեսված զանգվածային միջոցառումների համար: 1926-ին Անդրկովկասի կենտգործկոմը հավանություն տվեց այս նախագծին՝ հաշվի առնելով, որ Երևանում բացակայում էր մշակութային կյանքի «արժանի» կենտրոն:
Թամանյանի համար Ժողովրդական տունը դարձավ ստեղծագործական խոր տառապանքի և միաժամանակ հոգեկան բավարարվածության աղբյուր: Նա երկար տարիներ մշակում էր տարբեր տարբերակներ, բազմիցս փոփոխում նախագիծը, սակայն երբեք չէր բավարարվում արդյունքով: Բազմաթիվ դժվարություններ հաղթահարելուց հետո, նախագիծը վերջապես հաստատվեց և 1930-ականների սկզբին մեկնարկեցին շինարարական աշխատանքները:
Թամանյանի տեսլականն իսկապես հեղափոխական էր. դասական ամֆիթատրոնի տեսքով երկու կիսաշրջանաձև սրահներ, որոնք միահյուսվելով կազմում էին օվալաձև ընդհանուր տարածք: Թատրոնի շինարարությունը սկսվեց 1932-ին, Թամանյանն անձամբ վերահսկում էր աշխատանքների մեկնարկը, սակայն նախագծի իրականացման ընթացքում լուրջ մարտահրավերներ առաջ եկան:
Խոսքը «բարոյական երկընտրանքի» մասին է: Ապագա շենքի տարածքում գտնվում էր 17-րդ դարում կառուցված Գեթսեմանի մատուռը, որն անհնար էր շրջանցել: Այն շրջանում, երբ Մոսկվայում արդեն պայթեցվել էր Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ տաճարը, Թամանյանը, որպես պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի նախագահ, չէր կարող թույլ տալ նման մշակութային ոճրագործություն:
Նա մշակեց հնարավոր լուծում՝ զգուշորեն համարակալելով մատուռի քարերը և ապամոնտաժելով այն՝ նպատակ ունենալով հետագայում վերակառուցել այլ վայրում: Սակայն ֆինանսավորման ուշացման պատճառով վերականգնման աշխատանքները հետաձգվեցին: 1932-ին, երբ քաղաքական խարդավանքների հետևանքով Թամանյանին հեռացրին Ժողովրդական տան կառուցումը ղեկավարելու պաշտոնից, նոր ղեկավար Աշոտ Մելիք-Մարտիրոսյանը որոշեց մատուռի քարերն օգտագործել այլ կառույցի համար: Չնայած Թամանյանի հուսահատ դիմադրությանը, 1679 թվականին կառուցված պատմական հուշարձանը ոչնչացվեց:
Թամանյանի մեկ այլ մեծ մարտահրավերը շինարարության ֆինանսավորման խնդիրն էր: Ո՛չ Թբիլիսիում գտնվող ԱԽՖՍՀ ղեկավարությունը, ո՛չ էլ Մոսկվայի կենտրոնական իշխանությունները չէին շտապում անհրաժեշտ միջոցներ հատկացնել, և շինարարությունը հիմնականում իրականացվում էր Հայաստանի սակավ ռեսուրսների հաշվին:
1935-ին, երբ Ազգային տունը ներառվեց միութենական ֆինանսավորման ցանկում, անհրաժեշտ 31.5 միլիոն ռուբլու փոխարեն հատկացվեց ընդամենը կես միլիոն: Նույնիսկ այս չնչին գումարների տրամադրումը պարբերաբար ընդհատվում էր: 1936-ին ֆինանսավորումն ընդհանրապես դադարեցվեց:
Հարմարվելով իրավիճակին՝ Թամանյանը ստիպված էր վերանայել նախագիծը՝ կրճատելով ծախսերը: Նա հրաժարվեց ամառային դահլիճի կառուցումից, բեմական բարդ մեխանիզմներից և շքեղ գրանիտե երեսպատումից: Սակայն նույնիսկ այս զիջումները չապահովեցին բավարար ֆինանսավորում:
Թամանյանի նվիրվածությունն իր գլուխգործոցի ստեղծման հանդեպ անսահման էր: Նա նույնիսկ երազում էր, որ թատրոնի հանդիսավոր բացմանը կհնչի իր մտերիմ ընկերոջ՝ կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերան: Սակայն ո՛չ Սպենդիարյանը, ո՛չ էլ Թամանյանը չտեսան իրենց ընդհանուր երազանքի իրականացումը:
Թամանյանի մահից հետո թատրոնի կառուցման ղեկավարումը շարունակեց նրա ավագ որդին՝ Գևորգ Թամանյանը: 1937 թվականին Ժողովրդական տան նախագիծն արժանացավ Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսի գրան պրի պատվավոր մրցանակին և ոսկե մեդալի: Թատրոնի շենքի մի հատվածը բացվեց 1939-ին, իսկ ամբողջական համալիրը, ներառյալ ֆիլհարմոնիկ դահլիճը, ավարտուն տեսքի բերվեց միայն 1963-ին:
Չսահմանափակվելով միայն գլխավոր նախագծերով, Թամանյանը հեղինակել է բազմաթիվ այլ շենքեր Երևանում և Հայաստանի տարբեր անկյուններում: Երևանի Պետական համալսարանի աստղադիտարան, Երևանի բժշկական ինստիտուտի անատոմիկում, Կենդանաբանության և անասնաբուժական ինստիտուտ (այժմ ՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան), Երևանի ուսանողական թաղամասի հատակագծի կազմում, դոկտոր Հ. Գաբրիելյանի առանձնատան նախագիծ, Թանգարանային թաղամասի նախագիծ Կոնդում, Մարտիրոս Սարյանի առանձնատան նախագծի իրականացում, որտեղ նկարիչը ապրել է 1932-1972 թվականներին և որը դարձել է նրա տուն-թանգարանի մի մասը, զբոսայգի, ծննդատուն և այլ շինություններ թամանյանական են։ Այս բոլոր շինությունների ընդհանրությունն այն է, որ դրանք ներդաշնակորեն ինտեգրված են քաղաքային միջավայրում՝ ստեղծելով մեկ ամբողջական օրգանիզմ։
ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ՝ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՆԵՐՇՆՉԱՆՔԻ ԱՂԲՅՈՒՐ
Թամանյանի ճարտարապետական փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր հայկական պատմական ճարտարապետության յուրահատուկ ընկալումը: Տարբեր քաղաքներում երկարատև գործունեությունից հետո նա գտավ իր ճարտարապետական «հոգևոր տունը» հենց Հայաստանում:
Մարտիրոս Սարյանն այսպես է բնութագրել իր ընկերոջը.
«Հայաստանում՝ իր վերածնված հայրենիքում, Թամանյանը գտավ այն պարարտ հողը, որը սնուցում էր իր հանճարեղ ստեղծագործության արմատները և ուժ էր տալիս հաղթահարելու մեծագույն դժվարություններ»:
Հայաստան ժամանելուն պես Թամանյանն անմիջապես սկսեց խորությամբ ուսումնասիրել հայկական պատմական ճարտարապետությունը: Նա երկար ժամեր էր անցկացնում հնամյա ավերակներում, չափագրում, հետազոտում և զրուցում տեղացի վարպետների հետ: Հաճախ համագործակցելով հայկական ճարտարապետության մեկ այլ նշանավոր գիտակի՝ Թորոս Թորոմանյանի հետ, Թամանյանը կատարում էր բազմաթիվ դիտարկումներ, չափումներ և էսքիզներ:
Նրա մասնագիտական մոտեցումը բնութագրվում էր որպես «անդադար փնտրող ու անընդհատ կատարելագործվող»: Չնայած իր հսկայական փորձառությանը, նա երբեք չէր բավարարվում արդեն ունեցած գիտելիքներով։ Թամանյանը համոզված էր, որ ճշմարիտ ճարտարապետությունը պետք է արտահայտի տեղանքի աշխարհագրությունը, կլիման և ժողովրդի էությունը: Նա չէր սահմանափակվում միջնադարյան կառույցների պարզ ընդօրինակմամբ, այլ վերաիմաստավորում և փոխակերպում էր դրանք՝ ներարկելով ժամանակակից շունչ պատմական ձևերի մեջ:
ՄԱՐԴԸ՝ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ ՀԵՏԵՎՈՒՄ
Մարտիրոս Սարյանի նկարագրությամբ, Թամանյանն ուներ «արծվի հայացք, բարձրահասակ և բարեկազմ արտաքին», նա «միշտ անհանգիստ, արագաշարժ, տաքարյուն և խանդավառ» մարդ էր: Չնայած իր կերպարին, նա աչքի էր ընկնում արտակարգ համեստությամբ ու պարզությամբ:
Հետաքրքիր է, որ իր դիրքին և հռչակին հակառակ, Թամանյանը Երևանում ապրում էր խիստ համեստ պայմաններում: Նրա բնակարանի վիճակն այնքան վատ էր, որ մտերիմ ընկերները ստիպված էին դիմել իշխանություններին՝ խնդրելով բարելավել ճարտարապետի կենցաղային պայմանները: Չնայած նյութական նեղվածությանը, Թամանյանների ընտանիքն աչքի էր ընկնում բացառիկ հյուրասիրությամբ: Նրանց տունը Երևանի մտավորականության սիրված հավաքատեղին էր: Այնտեղ հաճախ էին հանդիպում Ավետիք Իսահակյանը, Մարտիրոս Սարյանը, Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, Ռոմանոս Մելիքյանը և այլ հայտնի մտավորականներ: Երևան ժամանող պատվավոր հյուրերն անպայման այցելում էին Թամանյանների հյուրընկալ ընտանիք:
Միակ դժվարությունը, որը Թամանյանն իսկապես ծանր էր տանում, տեսողության աստիճանական կորուստն էր: Տարիների ընթացքում նրա տեսողությունը շարունակաբար վատթարանում էր, ինչը լրջորեն խոչընդոտում էր աշխատանքը: Նա ստիպված էր օգտվել այլ մարդկանց օգնությունից, սակայն նեղվում էր, որ ի վիճակի չէր անձամբ վերահսկել յուրաքանչյուր մանրուք: Ճարտարապետի համար սա իսկական տառապանք էր, քանի որ նա սովոր էր անձամբ ղեկավարել ստեղծագործական գործընթացի բոլոր փուլերը:
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՃԱՆԱՉՈՒՄ
Թամանյանի հանճարը գնահատվել է ոչ միայն Հայաստանում, այլև ամբողջ աշխարհում: Ռուս անվանի ճարտարապետ, ակադեմիկոս Ալեքսեյ Շչուսևն այսպես է բնութագրել նրան.
«Թամանյանը միշտ եղել է տաղանդավոր վարպետ և իսկական մտավորական իր մասնագիտությունում: Նա իրավամբ վաստակել է Խորհրդային Միության մեծագույն ճարտարապետներից մեկի համբավը: Թամանյանը իսկական ճարտարապետ էր՝ դասական հայկական ճարտարապետության մեծ վարպետների արժանի ժառանգորդը, ով իր սիրտն ու հոգին ներդնում էր իր գործի մեջ: Ողջ ճարտարապետական աշխարհը զարմանքով ու հիացմունքով էր ընդունում նրա արվեստը»:
Թամանյանը մահացավ 1936 թվականի փետրվարի 20-ին, ընդամենը 57 տարեկանում։ Նրան հողին հանձնեցին Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում: Նրա որդին՝ Գևորգ Թամանյանը, շարունակեց և ավարտին հասցրեց հոր մի շարք նախագծեր:
Թամանյանի ստեղծագործական մեթոդաբանությունն ու սկզբունքները հիմք դրեցին հայկական ճարտարապետության նոր ուղղության, որը հաճախ կոչում են «թամանյանական դպրոց»։ Թամանյանի ամենատպավորիչ «հուշարձանը» հենց Երևանն է՝ քաղաք, որն անգամ տարաբնույթ ճարտարապետական մարտահրավերների ֆոնին կրում է նրա անկրկնելի ոճի կնիքը: Ավետիք Իսահակյանի խոսքերով.
«Երևանի անունը հավերժ կապված է Թամանյանի անվան հետ: Երևանը կրում է իր հանճարի կնիքը, նրա լայնաթև շնչառությունն ամենուր է: Նրա հանճարի շնորհիվ մեր մայրաքաղաքը բարձրացել է... Եվ երախտապարտ Երևանը սերնդեսերունդ հարգանքով կխոնարհի գլուխը մեծ Վարպետի ու հայրենասերի հիշատակի առաջ»:
Թամանյանի շատ գաղափարներ նույնիսկ այսօր՝ գրեթե մեկ դար անց, մնում են ավելի առաջադեմ ու արդիական, քան մեր օրերում առաջ եկած բազմաթիվ մոտեցումներ: Նրա քաղաքաշինական հայեցակարգն այսօր էլ օրինակելի ու կիրառելի է։ Խորհրդային Հայաստանի բարդ, երբեմն դաժան իրողությունների պայմաններում, առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջանկյալ ժամանակահատվածում, Ալեքսանդր Թամանյանը կարողացավ փոքրիկ գավառական քաղաքը դարձնել մայրաքաղաք Երևան։ Նա չսահմանափակվեց միայն գեղեցիկ շենքեր նախագծելով: Ստեղծեց ամբողջական, կենսական միջավայր, որի պահպանումն ու զարգացումը սերունդների գործն է։ Ցավոք, մենք, կարծես, ձախողում ենք մեզ վստահված այս գործը։