Վան Գոգի հանդեպ սերը, բռնցքամարտի մրցումներն ու «ենգիբարյանական ուղղությունը». Վառ գրիմը մերժած տխուր ծաղրածուն
«Ես հոռետես անձնավորություն չեմ, սակայն երբեմն ինձ շատ տխուր եմ զգում: Իհարկե, տխրությունը հուսահատության հետ ոչ մի ընդհանրություն չունի: Ավելին ասեմ՝ իմ կարծիքով չափից շատ կայտառությունը հիմարության նշան է»։
Նա ժպիտ էր պարգևում մարդկանց, բայց իր կյանքում տխրությունն ու խոհականությունը մշտական ուղեկիցներ էին։ Լեոնիդ Ենգիբարյանը փոխեց կրկեսային արվեստի ընկալումը Խորհրդային Միությունում և դրա սահմաններից դուրս։ Նա ծաղրածուի կերպարն անջատեց բոլորին ընկալելի «ծաղրածուից» ու կարճ, բայց խիտ գույներով կյանք ունեցավ։
Լեոնիդ Ենգիբարյանը ծնվել է 1935 թվականի մարտի 15-ին՝ Մոսկվայում։ Նրա հայրը՝ Գեորգի Ենգիբարովը, հայազգի խոհարար էր, աշխատում էր հայտնի «Մետրոպոլ» ռեստորանում որպես շեֆ-խոհարար։ Մայրը՝ Անտոնինա Անդրիանովնան ռուս էր։ Դա Գեորգիի երրորդ ամուսնությունն էր. Լեոնիդն ուներ երկու ավագ եղբայր՝ հոր նախորդ ամուսնություններից։ Եղբայրներից առնվազն մեկին հաստատ ճանաչում եք՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հրաչյա Ղափլանյանն է։ Մյուս եղբայրը՝ Միխայիլը, հայտնի քանդակագործ էր Օդեսայում։
Լեոնիդը մեծացել է Մարյինա Ռոշչայում գտնվող մեկհարկանի հին փայտե տանը, որտեղ անցկացրել է գրեթե ամբողջ կյանքը։ Դեռ փոքր տարիքից նա մեծ սեր ուներ դեպի գրականությունը և արվեստը՝ հատկապես սիրում էր Պուշկինի բանաստեղծությունները, Հանս Քրիստիան Անդերսենի հեքիաթները և տիկնիկային թատրոնը։ Սրանք նրա վաղ գեղարվեստական հակումներն էին, որոնք հետագայում նպաստեցին Ենգիբարյանի ստեղծագործական անհատականության ձևավորմանը։
Պատանի տարիներին Լեոնիդը սկսեց զբաղվել բռնցքամարտով՝ մարզաձևով, որը մեծ դեր խաղաց նրա կյանքում և հետագա ստեղծագործական ուղու վրա։ 1952 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո նա ընդունվեց ձկնային տնտեսության ինստիտուտ, բայց կես տարի անց տեղափոխվեց ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտ՝ շարունակելով իր սպորտային կարիերան։
Այդ ժամանակաշրջանում Ենգիբարյանը կարողացավ հասնել լուրջ հաջողությունների բռնցքամարտում։ 1952-1953 թվականների մրցաշրջանում Մոսկվայի առաջնությունում նա տարավ 9 հաղթանակ և պարտվեց ընդամենը մեկ անգամ՝ գրավելով 3-րդ տեղն իր քաշային կարգում։ Երկու տարվա ընթացքում երրորդ կարգից նա հասավ առաջին կարգի բռնցքամարտիկի մակարդակի։
Սպորտից դեպի արվեստ ճանապարհը սպասելի էր, բայցև շատ կտրուկ։ 1955 թվականին, երբ Կրկեսային արվեստի պետական ուսումնարանում բացվեց կլոունադայի բաժինը, Լեոնիդը որոշեց կտրուկ փոխել մասնագիտական ուղղությունը և դիմեց այնտեղ։ Հետագայում նա այսպես բացատրեց իր ընտրությունը.
«Ինձ թվում է՝ մարդը մշտապես երազում է ձեռք բերել հենց այն, ինչ չունի։ Երբ փոքր էի, ընտանիքում բոլորից տարբերվում էի հումորի զգացողությանս լիակատար բացակայությամբ, ինչը հավանաբար դեր խաղաց ուսումնական հաստատության՝ Կրկեսային և էստրադային արվեստի ուսումնարանի ընտրության հարցում։ Ի՞նչը գայթակղեց. գուցե հումորի զգացումս զարգացնելու հեռանկարը, իսկ թե ավելի լուրջ՝ կրկեսի համարյա անսպառ հնարավորությունները։ Ու ես դարձա ծաղրածու»։
1959 թվականին ուսումնարանն ավարտելուց հետո Ենգիբարյանը տեղափոխվեց Երևան և ընդունվեց հայկական կրկեսախումբ։ Այստեղ սկսվեց նրա մասնագիտական կարիերան։
Ենգիբարյանը կարճ ժամանակում կոտրեց ծաղրածուի ավանդական կերպարի մասին բոլոր կարծրատիպերը։ Ի տարբերություն ավանդական կրկեսային ծաղրածուների՝ նա չէր օգտագործում վառ գրիմ, չէր կրում կեղծ կարմիր քիթ, չէր հագնում փքված տաբատ և հսկայական կոշիկներ։ Նրա դեմքին չկար նկարված ժպիտ կամ հոնքեր։ Ամբողջ արտահայտչականությունը գալիս էր մարմնի լեզվից և դիմախաղից։
Ենգիբարյանը ստեղծեց ծաղրածուի «նոր տեսակ»՝ փիլիսոփա-մնջկատակ, որի համարները լի էին փիլիսոփայական իմաստով և հաճախ հուզիչ, տխուր էին՝ ի հակադրություն ավանդական ծաղրածուական կատակների։ Ահա այսպես նրան հաճախ անվանում էին «տխուր ծաղրածու»։
1964 թվականին Պրահայում կայացած ծաղրածուների միջազգային մրցույթում Ենգիբարյանն արժանացավ առաջին մրցանակի՝ Է.Բասի անվան գավաթին, ինչը հաստատեց նրա միջազգային ճանաչումը։ 1960-ականների վերջերը եղան ամենահաջողակ ժամանակաշրջանը Ենգիբարյանի կարիերայում։ Նա հյուրախաղերով հանդես էր գալիս ինչպես ԽՍՀՄ-ում, այնպես էլ արտերկրում՝ Ռումինիայում, Լեհաստանում, Չեխոսլովակիայում։
Ենգիբարյանի հաջողությունը չսահմանափակվեց միայն կրկեսային ներկայացումներով։ Նա ստեղծեց մնջախաղի էստրադային թատրոնը՝ սկզբնավորելով ինքնատիպ, նոր՝ «ենգիբարյանական ուղղությունը»։ Նրա լավագույն ներկայացումներից էին «Աստղային անձրևը» և «Ծաղրածուի տարօրինակությունները»։
Հայտնի խորհրդային դերասանուհի և Վլադիմիր Վիսոցկու կինը՝ Մարինա Վլադին, հետագայում այսպես է նկարագրում Ենգիբարյանին իր «Վլադիմիր կամ ընդհատված թռիչք» հուշերի գրքում.
«Քո սիրած արտիստների մեջ կա մեկը, ում հանդեպ քո քնքնշությունն անսահման է: Դա Ենգիբարովն է: Նա երիտասարդ է ու գեղեցիկ: Նա էլ իր տեսակով բանաստեղծ է, հանրությանը՝ մեծերին ու փոքրերին ստիպում է ծիծաղել ու լաց լինել: Այս հրաշագործը գողացել է ծերացող Օլեգ Պոպովի և մյուս ավանդական ծաղրածուների դափնիները: Նա աշխատում է մեղմ երանգներով: Ոչ կրեմով տորթ կա դեմքին, ոչ կարմիր քիթ, ոչ գծավոր տաբատ, ոչ էլ հսկայական կոշիկներ: Կոտրելով ափսեները, նա հանդիսատեսին դիվային քրքիջից տանում է քար լռության ու զարմանում ես, որ հանկարծ կոկորդդ լցվում է, իսկ հետո տեսնում ես, թե ինչպես մարդիկ թաշկինակներով թաքուն սրբում են արցունքները»։
Ենգիբարյանի ծաղրածուական համարները հաճախ պատմում էին ամբողջական պատմություններ՝ առանց մեկ բառի։ Նրա հայտնի համարների թվում էին «Փողոցային ակրոբատ», «Քայլեր», «Ողջ ու մեռածը», «Բռնցքամարտ», «Սիրտը ափի մեջ», «Հովանոց», «Ջութակ», «Լույս և ստվեր» և այլ մանրապատումներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ խոհափիլիսոփայական երանգ և ներկայացնում էր մարդկային հոգու պայքարի մի մաս։
Ենգիբարյանի տաղանդը տարածվեց նաև կրկեսից ու բեմից այն կողմ։ Նա 1956 թվականից սկսեց նկարահանվել կինոյում։ Սկզբում դրանք փոքր դերեր էին, ինչպես, օրինակ՝ «Կոմունիստ» ֆիլմում, որտեղ նա մարմնավորեց կինոնկարի գլխավոր հերոսին սպանող հանցագործներից մեկին։
1962 թվականին արտիստին առաջարկեցին կինոյում խաղալ ինքն իրեն։ Հենրիկ Մալյանը և Լևոն Իսահակյանը մտահղացել էին ֆիլմ նկարել կրկեսի ծաղրածուի մասին և այն անվանել «Ճանապարհ դեպի կրկես» (1963)։
Ինքն իրեն ահա այսպես էր նկարագրում Ենգիբարյանը.
«Ծնվել եմ Մոսկվայում: Ինը տարի եղել եմ ռինգում: «Եթե մեկը ապտակի քո աջ այտին, դարձրու մյուսը» պատվիրանը հիմնավորապես սխալ եմ համարում: Փոխել եմ բազմաթիվ մասնագիտություններ, և երբ քսաներկու տարեկան էի, ինձ մնացել էր արտիստ դառնալ: Գրել սկսել եմ այդ իսկ ժամանակից՝ ակամա: Ոչ մի գրող չուզեց համագործակցել, և ստիպված էի ինքս ինձ համար սցենարներ գրել: Հիմա սարսափով մտածում եմ` իսկ եթե հայտնվի իսկական սցենարի՞ստը... Սիրում եմ ծով, աշուն... Վան Գոգին: Վախենում եմ բարեկեցիկ կյանքից: Գլխավորն ինձ համար՝ պատասխանատու զգալ մեր շուրջ կատարվող ամեն ինչի համար»։
Հետագա տարիներին Ենգիբարյանը գործակցեց կինոյի մեծագույն վարպետների հետ։ Նա նկարահանվեց Սերգեյ Փարաջանովի «Մոռացված նախնիների ստվերները» (1964), Ռոլան Բիկովի «Այբոլիտ-66» (1967), Վասիլի Շուկշինի «Վառարան-նստարաններ» (1972) և Թենգիզ Աբուլաձեի «Վզնոց իմ սիրելիի համար» (1972) ֆիլմերում։ Նույն ժամանակաշրջանում նկարահանվեց նաև տաղանդավոր ծաղրածուի ստեղծագործության մասին պատմող երկու ֆիլմ՝ «Ծանոթացեք՝ Լեոնիդ Ենգիբարյան» և «2-Լեոնիդ-2»։
Ենգիբարյանի տաղանդը բացահայտվեց նաև գրականության ասպարեզում։ Նա գրեց «Առաջին ռաունդ» (1971) և «Վերջին ռաունդ» (1984, հետմահու) գրքերը, որոնք հրատարակվեցին ռուսերեն լեզվով։ Նրա գրական տաղանդը բարձր էր գնահատվում ժամանակակիցների կողմից։ Հայտնի արձակագիր և կինոռեժիսոր Վասիլի Շուկշինը Ենգիբարյանին համարում էր հիանալի գրող։
Ենգիբարյանի արձակը նույնքան յուրահատուկ էր, որքան նրա բեմական կերպարը։ Նրա պատմվածքներն ու փոքր էսսեները լի էին խոհական, փիլիսոփայական մտքերով, տխրությամբ և հումանիզմով։
«Դու, ես ու իմ տխրությունը Սրճարանը դատարկվում է։ Շարժվում են աթոռները, շխկշխկում է սպասքը խոհանոցում։
Մնում ենք միայն դու, ես ու իմ տխրությունը։
Ներիր, գիտեմ, որ ուզում էիր երկուսով լինենք այսօր, բայց ինձ հետ է իմ տխրությունը․․․
Ըհը՜, դու արդեն զայրանում ես, զանգել ես ուզում։ Հասկանում եմ։ Շտապ է։
Սրճարանը դատարկվում է։ Շարժվում են աթոռները, շխկշխկում է սպասքը խոհանոցում։
Մնում ենք երկուսով, ես ու դու, իմ տխրություն»:
Ենգիբարյանի անձնական կյանքը չէր արտացոլում նրա մասնագիտական հաջողությունները։ Նրա առաջին ամուսնությունը տևեց ընդամենը երեք ամիս, իսկ հետագա սիրավեպից ունեցած դստերը նա տեսավ ընդամենը մեկ անգամ։ Չնայած հանրային ճանաչմանը, նրա անձնական կյանքում մենակությունն ու տխրությունը մշտապես ներկա էին։
«Աղջնակին, որ թռչել գիտի Միայն մի վախեցիր։ Քեզ երբեք ոչինչ չի պատահի, որովհետև դու երկու սիրտ ունես։
Եթե օդում մի վայրկյանով մեկը կանգ առնի, կողքից մյուսը կզարկի։
Դրանցից մեկը մայրդ է տվել քեզ։
Նա կարողացավ դա անել, որովհետև տասնինը տարի առաջ կարողացավ սիրել, սիրել․․․ Մի ծիծաղիր, սիրելը բարդ է։
Իսկ երկրորդ սիրտդ տվել եմ ես։ Պահիր կրծքումդ իմ խենթ սիրտը։
Ու ոչնչից մի վախեցիր։
Նրանք կողք կողքի են․ թե մեկը կանգ առնի, մյուսը կզարկի։
Միայն ինձ համար մի անհանգստացիր, ինձ թեթև է քայլել գետնի վրայով,
դա հասկանալի է յուրաքանչյուրին։
Իմ սիրտը՝ քո կրծքում»:
Թվում էր, որ Ենգիբարյանի ոսկե շրջանը դեռ առջևում է, բայց ամեն բան փոխվեց բառացիորեն մեկ ակնթարթում։ 1972 թվականի հուլիսին Ենգիբարյանը պաշտոնապես արձակուրդում էր, մեկնել էր Մոսկվա՝ նոր ներկայացման աշխատանքները սկսելու համար։ Այդ ամառը Մերձմոսկվայում աննախադեպ շոգ ու երաշտ էր, այրվում էին տորֆային ճահիճները, օդը լցված էր ծխով։ Ենգիբարյանը վատառողջ էր, բայց ամեն կերպ փորձում էր հաղթահարել՝ չդադարեցնելով աշխատանքը։
Հաջորդ օրը Ենգիբարյանի վիճակը վատթարացավ, մորը խնդրեց շտապօգնություն կանչել: Բժիշկների ժամանումից հետո վիճակը կայունացավ, ընդամենը երկու ժամ անց կրկին վատացավ։ Երկրորդ անգամ շտապօգնությունն ուշացավ, և Ենգիբարյանի սիրտը կանգնեց։ Մահվան վկայականում գրվեց՝ «սրտի քրոնիկ իշեմիկ հիվանդություն»: Հետագայում մայրն ասում էր, որ մահվան պատճառը թրոմբն էր, որն առաջացել էր, որովհետև որդին հյուրախաղերից հիվանդ էր վերադարձել և շարունակել էր փորձերը: Ենգիբարյանը մահացավ 37 տարեկանում։
«Ես այնպիսին չեմ, ինչպիսին բոլորը։ Ախր ծաղրածուն չի էլ կարող լինել ինչպես բոլորը։ Ծաղրածուն մասնագիտություն չէ, աշխարհայացք է։ Ես ուզում եմ ստեղծել իմ թատրոնը, իմ կրկեսը, իմ կինոն։ Ես ուզում եմ գրել մի քանի գիրք։ Ես ուզում եմ...»
Եվ այս կոչմամբ էլ ապրեց իր ամբողջ կյանքը։ Նա ստեղծեց ծաղրածուի նոր տեսակ, վերաիմաստավորեց կրկեսի դերն արվեստի մեջ։ Նրա ներկայացումները զուգակցում էին կատակերգական և ողբերգական տարրերը, ստիպելով հանդիսատեսին և՛ ծիծաղել, և՛ արտասվել։ Իր կարճատև, բայց փայլուն կարիերայի ընթացքում Ենգիբարյանը կարողացավ դառնալ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ և միջազգային ճանաչում ձեռք բերել։ Նրա ոճը և փիլիսոփայական մոտեցումն ազդեցություն ունեցան ոչ միայն կրկեսային արվեստի, այլև կինոյի և մնջախաղի զարգացման վրա։ Ենգիբարյանն ասում էր՝ իզուր, հենց էնպես մարդուն նեղացնել պետք չէ, որովհետև դա շատ վտանգավոր է։ Հանկարծ ու նա Մոցա՞րտն է։
«Ու հատկապես, եթե դեռ ոչինչ չի հասցրել գրել, անգամ «Թուրքական մարշը»։ Կնեղացնեք նրան, ու ոչինչ էլ չի գրի։ Մի բան չի գրի, հետո մյուսը, ու աշխարհում կպակասի գեղեցիկ երաժշտությունը, կպակասեն լուսավոր զգացմունքներն ու մտքերը, ու նշանակում է՝ լավ մարդիկ էլ կպակասեն։
Իհարկե, մեկ ուրիշին կարելի է և նեղացնել՝ ամեն մեկը հո Մոցարտ չի՞։ Բայց, այնուամենայնիվ, պետք չի, հանկարծ ու․․․
Մի՜ նեղացրեք մարդուն, պետք չի․․․
Դուք էլ այնպիսին եք, ինչպիսին նա է։
Լա՜վ նայեք իրար, մարդի՜կ»:
Երջանիկ ավարտներին Ենգիբարյանը չէր հավատում։ Հավատում էր երջանիկ ընթացքին։ Ու իր ամբողջ կյանքում ապրեց այնպես, որ մյուսների «երջանիկ ընթացքին» երբեք չխանգարի և հնարավորության դեպքում միայն վառ գույներ ավելացնի։