«Օտարերկրյա գործակալի» պիտակը, սկանդալային համերգներն ու 4 րոպեում գրված երգերը. Զեմֆիրան՝ Z-ից մինչև A
Ֆեյսբուքահայության համար նոր, թարմ, տաք-տաք թեմա կա։ Զեմֆիրան գալիս է Հայաստան ու վերջապես համերգ է տալու նաև մեր մայրաքաղաքում։ Երգչուհու համերգի համար հարևան Վրաստան գնալիս ամեն անգամ առնվազն մտքում նեղսրտում էինք՝ ինչո՞ւ Զեմֆիրան Հայաստան չի գալիս։ Հիմա արդեն մենք ենք այլ երկրներից հյուրեր ընդունելու։ Համերգը կկայանա հուլիսի 4-ին՝ «Հրազդան» մարզադաշտում։
Կան մարդիկ, որոնք ոչ միայն երգեր են ստեղծում, այլ նաև մշակույթ են փոխում։ Նրանք հայտնվում են ճիշտ պահին, դառնում են մի ամբողջ սերնդի զգացմունքներն արտահայտող ձայն ու փոխանցում այն, ինչ բոլորը զգում էին, բայց չէին կարողանում բառերով ասել։ Զեմֆիրան 90-ականների վերջից դարձավ Ռուսաստանի և առհասարակ, ռուսախոս հանրույթի սիրելին ու շարժիչ ուժը։ Երևանյան համերգին ընդառաջ վերհիշենք երգչուհու կյանքի ու կարիերայի մի քանի առանցքային դրվագ։
ՈՒՖԱՅԻՑ ԴԵՊԻ ՄԵԾ ԱՇԽԱՐՀ
Զեմֆիրան ծնվել է 1976-ին՝ թաթար-բաշկիրական ընտանիքում, Բաշկորտոստանի Ուֆա քաղաքում։ Հայրը՝ Տալգատ Ռամազանովը, պատմության ուսուցիչ էր, իսկ մայրը՝ Ֆլորիդան, բժիշկ։
Փոքր հասակից Զեմֆիրան վստահ էր, որ աստղ է դառնալու։ Հինգ տարեկանում մայրը նրան տարավ երաժշտական դպրոց՝ դաշնամուրի դասարան, որտեղ աղջիկը դարձավ նաև երգչախմբի մենակատարը։ Հենց այդ ժամանակ կայացավ նրա հեռուստատեսային դեբյուտը՝ տեղական հեռուստաալիքով երգեց՝ «Երկրի վրա ապրում էր մի մարդ, մի ծույլ մարդ...»
Յոթ տարեկանում փոքրիկ Զեմֆիրան արդեն գրեց իր առաջին երգը և մայրիկի համար նրա աշխատավայրում համերգ կազմակերպեց։ Դեռ նախադպրոցական տարիներին աղջիկը սիրահարված էր երաժշտությանը, իսկ նրա ստեղծագործական բնույթն արդեն ակնհայտ էր։
Դպրոցական տարիքում Զեմֆիրան սկսեց հետաքրքրվել ռոք երաժշտությամբ։ Նա լսում էր Black Sabbath, Nazareth և Queen։ Ի դեպ, առաջին երգերից մեկը նվիրված էր Black Sabbath-ի հանդեպ իր սիրուն։ Կարելի է պնդել, որ հենց այս երաժշտական ճաշակն էլ հետագայում ազդեց նրա ստեղծագործական ձեռագրի վրա։
«Ես շատ ամբիցիոզ մարդ եմ։ Ինձ համար անընդունելի է ուղղակի հաջողակ լինելը, ես ուզում եմ լինել լավագույնը»։
Երաժշտական դպրոցն ավարտելուց հետո Զեմֆիրան սկսեց աշխատել Ուֆայի ռեստորաններում, երգեր էր կատարում համակուրսեցի Վլադ Կոլչինի նվագակցությամբ։ Մեկ տարի անց հոգնեց այս աշխատանքից ու դադարեցրեց ելույթները։
Հաջորդ քայլը դարձավ աշխատանքը Ուֆայի «Եվրոպա պլյուս» ռադիոկայանում, որտեղ աշխատում էր որպես հնչյունային օպերատոր։ Միաժամանակ Զեմֆիրան նաև երգեր էր գրում։ Հենց այդ ժամանակ ստեղծվեցին «Снег», «Почему», «Синоптик», «Петарды» երգերը, որոնք հետագայում հայտնվեցին նրա առաջին ալբոմում։
ԶԵՄՖԻՐԱ ԱՆՈՒՆՈՎ ԾԱԳՈՂ ԱՍՏՂԸ
1998-ին Զեմֆիրան պարտքով գումար է վերցնում, տոմս գնում ու մեկնում Մոսկվա։ Այստեղ նա տարբեր ձևաչափերով փորձում է հանդիպել մի շարք պրոդյուսերների հետ, ներկայացնում է առաջին ձայնասկավառակի դեմո տարբերակը, մերժումներ ստանում ու կրկին փորձում։ Երաժշտական փառատոններից մեկի ժամանակ լրագրողի միջոցով այս երգերը հասնում են «Мумий Тролль»-ի պրոդյուսերին, որը որոշում է ռիսկի դիմել ու ձայնագրել երգերը։ Զեմֆիրայի դեմո-երիզում ընդամենը երեք երգ կար՝ «Снег», «-140», «Скандал»։
Մինչև առաջին ալբոմի թողարկումը, կես տարվա ընթացքում, Զեմֆիրան գրում է մոտ 30 երգ։ 1999-ին լույս է տեսնում նրա առաջին ալբոմը՝ «Земфира» անվանումով, որն անմիջապես մեծ հաջողություն է ունենում։
Զեմֆիրայի առաջին երգը, որը ամբողջ երկիրը լսում է մինչև ալբոմի թողարկումը, «СПИД»-ն էր։ Այս երգը մեծ արձագանք ու մեծ իրարանցում է առաջացնում՝ տաբու թեմաների մասին գրված երգը շատերի համար անսպասելի էր։
«Ես անմիջապես հասկացա, որ սկանդալ է լինելու, որովհետև այդ մասին չէին երգում։ Բոլորի համար ամեն ինչ պարզ էր ու տեսանելի, պարզապես ես առաջինն էի, ով վերցրեց և երգեց այդ մասին»։
«СПИД» և «Ариведерчи» երգերը գրավում են ռադիոկայանները։ Հետո լույս է տեսնում առաջին ալբոմը, որը կես տարում վաճառվում է 700,000 օրինակով։ Զեմֆիրան մեկնում է մեծ շրջագայության՝ ամենուր լեփ-լեցուն դահլիճներով: Ու հենց այսպես՝ Զեմֆիրան մարդկանց սրտերը գրավում է միանգամից ու մշտապես։
Երկրպագուները Զեմֆիրային համարում են ռուսական ռոքի նոր շարժման հիմնադիր, երբեմն նրա ուղղությանը տալիս են նաև «կանացի ռոք» բնորոշումը։ Ահա այսպես Զեմֆիրան դառնում է իր սերնդի ձայնը, մարդկանց որոնումների և զգացմունքների արտահայտման «բարձրախոսը»։
Զեմֆիրայի հաջողության գաղտնիքը ոչ միայն նրա նորարարական երաժշտության մեջ էր, այլև նրա անկեղծ և ինքնատիպ կերպարի։ Նա միանգամից աչքի ընկավ որպես անկախ, անզիջում և անկեղծ արտիստ, ով երբեք չի վախենում արտահայտել իր մտքերն ու զգացմունքները։ Նրա հեղինակային ոճը ճանաչելի է, միևնույն ժամանակ՝ ռուսական երաժշտական ոլորտում նրա նման երկրորդը չկար։ Ու գուցե մինչև օրս էլ չկա։ Ինչ-որ իմաստով Զեմֆիրան ժանրերից դուրս էր։ Նա չափազանց «փոփային» էր ռոքի համար և չափազանց կոպիտ՝ փոփի համար։
Լրագրող Ալեքսանդր Կուշնիրը, ով աշխատել է երգչուհու հետ դեռ մինչև առաջին ալբոմի թողարկումը, գրում է.
«Ի՞նչ գտավ մի ամբողջ սերունդ նրա երգերում։ Յուրաքանչյուրս իրեն հարազատ մի բան։ Նա փոխանցում էր նախկինում բոլորիս անծանոթ մի էներգիա։ Սա զգացմունքների, հույզերի մերկություն էր»։
Զեմֆիրան հաջողության բանաձևերի մասին խոսելիս մի պարզ ճշմարտություն է միշտ կրկնում.
«Հաջողության բանաձևը պարզ է։ Պետք է լինել իսկական։ Իմ իմիջը հենց ես եմ»։
ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Զեմֆիրայի կայծակնային հաջողությունը և անկախ բնավորությունը ոչ միշտ են միանշանակորեն ընդունվել։ Նա հաճախ նաև քննադատության է արժանացել ու հայտնվել է տարբեր սկանդալների մեջ։
1999-ից, երբ Զեմֆիրան հայտնվեց «շոու բիզնեսում», երգչուհին շատ փոփոխությունների գնաց՝ արտաքին տեսքի, բեմական վարքի և լրագրողների հետ շփման առումով։ Նրա վարքագիծը հաճախ էպատաժային էր և մամուլի կողմից քննադատվում էր։
Զեմֆիրան հայտնի է նաև իր պերֆեկցիոնիզմով և երաժշտական պրոդյուսերների հետ կոշտ անհամաձայնություններով։ Այդ պատճառով նա հաճախ ինքն է իր ալբոմների, համերգների, առհասարակ, իր գործունեության «տերն ու տիրակալը»։
Ի դեպ, երևանյան համերգին գնալուց առաջ տեղյակ եղեք, որ որպես կանոն Զեմֆիրայի համերգները միշտ տպավորվում են ինչ-որ փոքր սկանդալներով, ելույթով, արձագանքով։ Դեռ 2000-ականներին նրա համերգներից մեկի ժամանակ մի քանի տասնյակ մարդ էր տուժել, որովհետև կազմակերպիչները «ագահորեն» տոմսեր էին վաճառել ու բառի բուն իմաստով «շնչելու տեղ» չկար։
Կամ, օրինակ 2013-ին համերգի ընթացքում անդադար տեխնիկական խնդիրներ էին առաջանում, բայց Զեմֆիրան համբերատար շարունակում էր։ Վերջին կաթիլն է դառնում երկրպագուների բղավոցը, որոնք պահանջում էին կատարել «այն հին ու բարի երգերը»։ Զեմֆիրան հավաքում է համբերության վերջին կաթիլները, երգում «Ариведерчи»-ն, բայց «Ես երբեք չեմ վերադառնա տուն» տողի փոխարեն ասում է «Ես երբեք չեմ վերադառնա Ռոստով», իսկ երգի ավարտին հարվածում է ստեղնաշարին և հեռանում բեմից։ Նույն համերգի ժամանակ Զեմֆիրան հանդիսատեսի հասցեին զենցուրայից դուրս մի քանի բառ է ասում։ Երկու տարի անց հանդիսատեսի շարքերում գտնվող մի մարդ հանկարծ որոշում է, որ ինքը վիրավորվել է այդ խոսքերից, դատարան է դիմում և երգչուհին պարտավորվում է տուժողին վճարել 306 հազար ռուբլի։
ԱԼԲՈՄՆԵՐ ԴԵՊԻ ԶԵՄՖԻՐԱՅԻ ԱՇԽԱՐՀ
Ինչպես արդեն ասացինք՝ 1999-ի գարնանը Զեմֆիրան թողարկում է իր առաջին ալբոմը, իսկ նույն տարվա ամռանը արդեն պատրաստ էր երկրորդը՝ «Прости меня моя любовь»։ Երկրորդ ալբոմի երգերի մեծ մասը ստեղծվել էր դեռևս 1998-ին։ Այդ պատճառով առաջին երկու ալբոմներում Զեմֆիրան գրեթե «նույնն է»։ Առաջինն ավելի աշխույժ է և աղմկոտ, երկրորդը՝ ավելի մելանխոլիկ։ Բայց երկուսն էլ համադրում են մաքսիմալիզմը, կտրուկ արտահայտչամիջոցները՝ լիրիկայի ու զգայունության հետ համատեղված։
Երկու ալբոմներն էլ համարվում են երգչուհու կարիերայի ամենահաջողված ալբոմները։ Այս ալբոմբերում տեղ են գտել նրա գլխավոր հիթերը՝ «Почему», «Ромашки», «СПИД», «Ариведерчи», «Хочешь?», «П.М.М.Л.», «Искала», «Не отпускай», «Лондон»։
Բայց Զեմֆիրան այս հաջողությամբ չէր բավարարվում։ Ուզում էր աճել, զարգանալ, նոր հնչողություն ստեղծել ու ներկայացնել։ Ասում էր՝ «Ромашки»-ի նման շատ երգեր կարող եմ գրել, բայց ուզում եմ այլ մակարդակի հասնել։
«Եվ հանկարծ գրեցի «Бесконечность»-ն ու անմիջապես հասկացա, որ կարող եմ գրել այլ որակի երաժշտություն»։
2002-ի ապրիլին լույս տեսավ նրա երրորդ ալբոմը՝ «Четырнадцать недель тишины» վերնագրով։ Զեմֆիրան դրանից ավելի գոհ էր, քան առաջին երկուսից։ Հնչողությունն ավելի մտածված և բազմազան էր դարձել։ Երաժշտությունն ու ձայնը՝ ավելի վստահ։ Պատանեկան եռանդը մարել էր, Զեմֆիրան հասունացել էր, ավելի կանացի դարձել, ու ալբոմն արտացոլում էր այդ ամենը։
«Ես ինձ ավելի ձանձրալի՞ եմ համարում։ Ոչ։ Ես ինձ ավելի իմաստուն եմ համարում»։
«Четырнадцать недель тишины» ալբոմից հետո եկավ երեք տարվա լռություն։ Զեմֆիրան հանգստանում էր շրջագայություններից և նոր ոգեշնչում էր փնտրում։ Արդյունքում 2005-ի մարտին լույս տեսավ «Вендетта» ալբոմը։ Սա արդեն ամբողջովին նոր Զեմֆիրա էր։
«Ինձ հաջողվեց ազատվել ավելորդ գործիքավորումներից։ Ալբոմը բավականին մինիմալիստական է»։
Եվս երրկու տարի է անցնում ու լույս է տեսնում «Спасибо» ալբոմը։
«Այս ալբոմն այսօրվա իմ արտացոլումն է։ Ոգեշնչման պոռթկում՝ դատարկության երկարատև շրջանից հետո։ Եթե «Вендетта»-ն անհանգիստ էր ու ես ինչ-որ բան էի փնտրում, ապա այստեղ՝ գտա։ Չհասկացվածության շրջանից հասա հասկացվածության»։
Այս ալբոմի վրա Զեմֆիրան աշխատեց առանց պրոդյուսերների ու ձայնագրող ընկերությունների։
«Մեր շոու-բիզնեսը փտել է, ինձ չի բավարարում «ապրանք-գումար-ապրանք» սխեման և այն իրավիճակը, երբ անհասկանալի մարդիկ որոշում են, թե ինչպիսին պետք է լինի իմ երաժշտությունը»։
Ամենաերկար դադարից հետո՝ «Жить в твоей голове» ալբոմը լույս տեսավ 2013-ին։ Երկրպագուները այս ալբոմին սպասում էին վեց տարի։ Եվ կրկին փոխված, «այլ», բայց հարազատ Զեմֆիրա։ Ձայնի մեջ՝ հավասարակշռություն, տեքստերում՝ ներքին պայքար։
Զեմֆիրայի խոսքով այս ալբոմի գերակշռող տրամադրությունը դրաման է։ Այդ տարիներին նա վերապրում ու սգում էր հոր և եղբոր մահը։
Լրագրող Բորիս Բարաբանովը գրախոսության մեջ նշում է.
«Զեմֆիրան ստեղծում է առավելագույնս հարմարավետ, տնային հնչողություն։ Նրա ձայնում պակասել է կտրուկությունը և ավելացել հավասարակշռությունը։ Այս կատարումներում կա բնավորություն, հասուն, սթափ ուժ և գիտակցում»։
Ութ տարի անց՝ 2021-ի փետրվարի 26-ին, Զեմֆիրան թողարկում է իր նոր ալբոմը՝ «Бордерлайн»-ը։ Borderline personality disorder-ը՝ սահմանային անձնային խանգարում, բնութագրվում է իմպուլսիվությամբ, ցածր ինքնավերահսկողությամբ, հուզական անկայունությամբ, բարձր տագնապայնությամբ և ապասոցիալականացման բարձր մակարդակով։
ԻՆՉՊԵՍ ԵՆ ԾՆՎՈՒՄ ԵՐԳԵՐԸ
Զեմֆիրան սիրում է խոսել երաժշտության մասին՝ երգերի մանրամասների, դրանց կառուցվածքի, ոճերի մասին: Բայց նա շատ քիչ է խոսում իր տեքստերի մասին։ Երգչուհին կարծում է, որ ունկնդիրը պետք է դրանք ինքնուրույն մեկնաբանի։ Ամեն դեպքում՝ կա մի քանի առանցքային կանոն, որոնց երգահան Զեմֆիրան հետևում է։ Նախ՝ նա իր բոլոր տեքստերը գրում է ձեռքով՝ թղթի վրա։ Գրում է միայն անհրաժեշտ ոգեշնչման դեպքում։
«Իմ գլխում այնքան երաժշտություն կա, որ փախչելու տեղ չկա։ Լավագույն երգերը նրանք են, որոնք գրել ես արագ, հինգ րոպեում։ Ես սպասում եմ երգերին։ Եթե դրանք չկան, ուրեմն չկա ալբոմ։ Եթե չսպասես դրանց և ինչ-որ բան գրես, կձախողես»։
Օրինակ «Бесконечность» երգը Զեմֆիրան գրել է չորս րոպեում։ Ճիշտ այդքան էլ երգի տևողությունն է։
«Պարզապես նստեցի և գրեցի տեքստը։ «Хочешь?»-ը մոտավորապես նույն կերպ եմ գրել։ «Самолет»-ը հորինեցի ինքնաթիռում՝ Մոսկվա-Կիև չվերթի ժամանակ, երեք րոպեում, երբ բորտուղեկցորդը հրահանգավորում էր ուղևորներին»։
Գլխավոր կանոնը՝ ազնվորեն ֆիքսել վիճակն ու հույզը։
«Ես երգում եմ այն մասին, ինչի մասին մտածում եմ։ Չեմ փորձում իմ մեջ մարմնավորել հատկանիշներ, որոնք ինձ դուր են գալիս։ Ցուցադրում եմ և՛ արժանիքները, և՛ թերությունները։ Հետևաբար, անգամ եթե ստեղծածս տաղանդավոր չէ, գլխավորը՝ անկեղծ է»։
Մեղեդային տողն ու տեքստայինը Զեմֆիրայի մոտ առաջանում են գրեթե միաժամանակ։ Օրինակ՝ «Доказано» երգը գրել է, երբ մետրոյում տեսել է մի աղջկա, որը Նաբոկով էր կարդում։
«Նա զարմացրեց ինձ՝ մետրոյում սովորաբար այլ բան են կարդում։ Եվ հետո ինձ մոտ, ինչպես Շերլոք Հոլմսի մոտ, սկսվեց դեդուկցիայի մեթոդը։ Նաբոկովից մտքի թելով հասա մինչև խոհանոցում կանգնած մորս։ Եվ ահա ադ շղթայի միջոցով թելը կապվեց։ Հենց մետրոյում էլ գրեցի այդ երգը»։
Երգչուհին ընդգծում է նաև, որ իրեն բանաստեղծ չի համարում։ Ասում է, որ երգերի համար տեքստեր է գրում, ոչ թե բանաստեղծություններ։ Իսկ դրա համար պարզապես պետք է ընթերցասեր լինել։
«Երգի համար տեքստ գրել կարող է ցանկացած մարդ, ով հասկանում է, թե ինչ է հանգը, և ով կարդում է գրքեր։ Տեքստերն ինձ համար արվեստի ձև չեն։ Ավելի կարևոր են մեղեդիները»։
2022-ից սկսված ռուս-ուկրաինական պատերազմի հետևանքով Զեմֆիրան ևս այն արտիստների թվում է, որ ներառվել է օտարերկրյա գործակալների ռեեստրում։ Կրեմլը նրան մեղադրում է հակառուսական գործունեությամբ զբաղվելու մեջ։ Երգչուհին հենց սկզբից խոսել է ի պաշտպանություն Ուկրաինայի և քննադատել ՌԴ վերնախավին։ 2024-ի գարնանը Զեմֆիրան փորձեց վիճարկել օտարերկրյա գործակալի իր կարգավիճակը, բայց նրա բողոքը չբավարարվեց։ Ահա այսպես՝ Զեմֆիրայի ռուս երկրպագուները սիրելի արտիստին Ռուսաստանում լսելու հնարավորություն չունեն ու նրանց միակ հույսը տարածաշրջանի ու աշխարհի տարբեր երկրներում կազմակերպվող համերգներն են։
Զեմֆիրան երգում է այն, ինչ զգում է։ Նա չի զիջում իր սկզբունքները հանուն առևտրային շահերի, բայց արտիստի երգերը հնչում են միլիոնավոր մարդկանց շուրթերից։ Իսկ ամենատպավորիչն այն պատմություններն են, որոնք պատմում են երկրպագուները: Նրանք կիսվում են, թե ինչպես է Զեմֆիրայի երաժշտությունը փոխել իրենց կյանքը, թե ինչպես են նրանք լսում նրա երգերն ու գտնում իրենց ցավերի, հույզերի, սիրո ու կորուստների արտացոլումը: Գուցե հենց սա է Զեմֆիրայի իրական հաջողությունը։