Մութ ու ցուրտ տարիներին 2 | 90-ականների հորինված դեռահասները շարունակում են պատմել սիրելի ֆիլմերի մասին
Նրանք, ովքեր երեխա կամ դեռահաս էին 90-ականներին, ապրում էին իսկական հրաշքների աշխարհում։ Ինֆորմացիայի սղության շնորհիվ ցանկացած տեղ հասած ինֆորմացիա իսկական բացահայտում էր, որը փոխում էր կյանքը։ Քանի դեռ մեր ծնողները պայքարում էին գոյատևման ու մեզ կերակրելու համար, մենք ճանաչում էինք աշխարհը նաև կինոյի միջոցով։ Ու յուրաքանչյուր կինոդիտում մեծ իրադարձություն էր, այն հավերժ դաջվում էր հիշողության մեջ։
Հունվարին մեր խմբագրությունն անցկացրեց հերթական հետաքրքիր էքսպերիմենտը։ Պատկերացրեք, որ գոյություն ունեն անվերջ քանակի զուգահեռ տիեզերքներ։ Դրանց մի մասում Հայաստանի 90-ականներն անցնում են գրեթե նույն կերպ. պատերազմ, հովհարային անջատումներ, էներգակիրների դեֆիցիտ, տալոնով հաց։ Ու երեխաներ, ում համար նոր ֆիլմ դիտելը կամ Dendy-ով նոր խաղ խաղալն ահռելի իրադարձություն էր։ Նման 15 տիեզերքից ընտրել էինք 15 հոգու, ովքեր իրենց տիեզերքի 2025-ին արդեն հասուն մարդիկ են ու դեռ շատ վառ հիշում են իրենց մանկության կինոտպավորությունները։ Այդ հորինված (եթե զուգահեռ տիեզերքներ իրոք կան, ապա նրանք բոլորովին էլ հորինված չեն) մարդիկ պատմում էին ավելի շատ իրենց զգացումների, քան բուն ֆիլմերի մասին։
Այժմ PAN-ը ներկայացնում է զուգահեռ տիեզերքներում անցկացված մեծ ինտերվյուների երկրորդ մասը։
1. «Կոնտակտ», (Contact, 1997)
Վլադիմիր, 45 տարեկան, աստղաֆիզիկոս
Տիեզերքի դիտարկելի մասն ահռելի մեծ է. ամենահամեստ հաշվարկներով, 140 միլիարդ լուսատարի տրամագծով գնդում, կազմելով հսկայական ցանցեր, կա նվազագույնը հինգ տրիլիոն գալակտիկա, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է միջինը 200 միլիարդ աստղից։ Վերջին տասնամյակների դիտարկումները ցույց են տվել, որ մոլորակների, այդ թվում՝ երկրանման մոլորակների գոյությունն աստղերի շուրջ ավելի շուտ օրինաչափություն է, քան բացառություն, իսկ դա նշանակում է միլիարդավոր թեկնածու մոլորակներ, որոնց վրա կարող է կյանք լինել, միայն մեր Գալակտիկայում, ու այդ մոլորակներից որոշները կարող են սկիզբ դնել այլմոլորակային քաղաքակրթությունների։
Սա, իհարկե, ելնելով խոշորահատիկ անալիզից՝ կիրառելով հավանականությունների տեսությունը։ Ավելի խորը վերլուծելու դեպքում առաջանում են հարցեր. եթե կյանքի առաջացումը համապատասխան պայմանների պարագայում օրինաչափ է, եթե բանականության առաջացումը համապատասխան պայմաններում օրինաչափ է, ապա վերոնշյալ հաշվարկը կարող է արդարացված լինել։ Բայց ի՞նչ, եթե կյանքի առաջացումը դա ծայրահեղ քիչ հավանական թերմոդինամիկ «հրաշք» է, ատոմների պատահական բրոունյան շարժման արդյունք. այդ դեպքում, մեծ հավանականությամբ, մենք միակն ենք ամբողջ դիտարկելի տիեզերքում։ Ու չնայած գիտական հանրությունն ավելի շատ օրինաչափ տարբերակի կողմնակիցն է, «հրաշքի» տարբերակը ևս պետք չէ մի կողմ դնել։
Ինչո՞ւ եմ ես այսքանն ասում մի ֆիլմի մասին գրառման տակ, որի ամբողջ էությունն ու ասելիք հենց օրինաչափության տեսանկյունից է։ Որովհետև այլմոլորակային կոնտակտի բացակայությունը վերջերս մանիակալ ձևով խցկում են այսպես կոչված «Ֆերմիի պարադոքսի» մեջ, որը բոլորովին պարադոքս էլ չի, որովհետև ունի բազում ակնհայտ լուծումներ։ «Կոնտակտի» առաջին չորս րոպեները շատ լավ ցույց են տալիս դրանցից ամենապարզը. Երկիր մոլորակը գտնվում է մոտ 100 լուսատարի շառավղով ռադիոպղպջակում, որի ֆրոնտը մարդու կողմից տիեզերք ուղարկված առաջին ռադիոազդանշանն է, մեր առաջին ձայնը։ Եթե այլ քաղաքակրթություններ մեզ նման կամ մեզանից էլ երիտասարդ են (ինչը բնական է՝ հաշվի առնելով Տիեզերքի երիտասարդ լինելը), նրանց ազդանշանները մեզ դեռ չեն հասել ու երկար ժամանակ չեն հասնի, ու եթե հասնեն էլ, փաստ չէ, որ մենք դրանք կընկալենք, որպես բանական ազդանշան։
Ռոբերտ Զեմեկիսն իսկական հրաշագործ է։ Նա մեկ ֆիլմի միջոցով բարձրացնում ու քննարկում է հենց այսպիսի բարդ հարցեր, քննարկում այնպես, ինչպես ոչ մի այլ գիտաֆանտաստիկ ֆիլմում, այնպես, ինչպես կլիներ իրական կոնտակտի դեպքում։ Ես պաշտում եմ այս ֆիլմը, սա լրիվ իդեալական, կատարյալ կինո է, որի ոչ մի դրվագի կպնել հնարավոր չի։ Հիանալի դերասանական կազմ (երկուսը՝ օրիգինալ «Օտարից» (Alien, 1979), փառահեղ ռեժիսուրա ու պատմություն, որը ոչ մի վայրկյան չի ձանձրացնի։ Նկարված Կառլ Սագանի համանուն գրքի հիման վրա՝ ֆիլմը նաև բարձրաձայնում է գիտության ու կրոնի հակադրության, լուսավորության ու խավարամտության պայքարի, հասարակական ֆոբիաների խնդիրները։
Ժամանակներում, երբ մարդիկ հասկացան, որ SETI-ն անիմաստ ժամանակի կորուստ է, որ, հնարավոր է, մենք երբեք ոչ մի կոնտակտի դուրս չենք գալու, որ պետք է ինքներս նախահարձակ լինենք ու տարածվենք, նման ֆիլմերը, իրենց պարզ ռոմանտիկայով, հիշեցնում են, որ, միևնույն է, մեծագույն ձեռքբերումների առաջին քայլը երազանքն է։
2. «Պինդ ընկույզ 2» (Die Hard 2, 1990)
Լուսինե, 39 տարեկան, դերասանուհի
Սխալ չհասկանաք, առաջին «Պինդ ընկույզը» մարտաֆիլմերի կլասիկա է, հավերժական կինո, որն անդադար կարելի է վերանայել։ Բայց ինձ խնդրել են պատմել միայն ու միայն 90-ականներին էկրաններ բարձրացած ֆիլմերին։ Եթե ինձ առաջարկեն պատմել նաև 80-ականների իմ վրա ազդեցություն թողած մարտաֆիլմերի մասին, վստահ եղեք, որ առաջին «Պինդ ընկույզն» առաջիններից մեկն է լինելու։
Կինոմանները լավ գիտեն Ռեննի Հարլինի անունը։ Այս ռեժիսորի պատճառով ոչնչացավ 90-ականներին բլոկբաստերներ նկարող լավագույն ստուդիան` Մարիո Կասսարի ու Էնդրյու Վայնայի Carolco-ն։ Բայց որքան էլ տարօրինակ է, Carolco-ի մահ Հարլինը, անկախ իր անհարթ կարիերայից, 90-ականների մարտաֆիլմերի դեմքերից է, իսկ «Պինդ ընկույզ 2»-ը՝ իր կարիերայի գագաթնակետն ու իր նկարած լավագույն կինոն։
«Պինդ ընկույզ 2»-ը լրիվ դասական սիքվել է. նույնից, ինչ կար օրիգինալում, բայց ավելի շատ, ավելի կատաղի, ավելի հյութեղ էքշնով ու Ջոն Մքլեյնի՝ ավելի սուր կատակներով։ Եթե առաջինում պատանդ էր մի երկնաքեր, ապա երկրորդում օդանավակայանի զգալի մասն է ու մի շարք ինքնաթիռներ։ Մքլեյնի կյանքը բարդացնելու համար նրա սիրելի կինը կրկին իրադարձությունների էպիկենտրոնում է, իսկ իրենց նպատակների լրջությունը ի ցույց դնելու համար ակաբեկիչները ոչ թե կգնդակահարեն մեկ-երկու հոգու, այլ սառնասրտորեն գետնին կխփեն ուղևորներով լցված «Բոինգը»։
Ես այս փոթորկային ամանորյա արյունալի մարտաֆիլմը կիսատ-պռատ նայել էի դեռ լրիվ կանաչ մանկության տարիներին։ Այն ժամանակ շատ ուժեղ տպավորել էր միայն օդանավի հետևից վազող կրակը կուլմինացիոն դրվագում։ Իսկ ավելի լրջորեն ու խորացած կինոն առաջին անգամ նայեցի երևի 97-98-ին՝ Ռուսական առաջին ալիքով, երբ մի կիրակի առաջին ֆիլմը ցուցադրվեց, մյուս կիրակի՝ սիքվելը։ Ու ես տպավորվել էի։ Ինձ թվում էր՝ ավելի հնարամիտ ու հագեցած մարտաֆիլմ անհնար է պատկերացնել։ Դե, որովհետև այն ժամանակ ես դեռ չէի տեսել երրորդը։
3. «Հիշել ամենը» (Total Recall, 1990)
Գուրգեն, 42 տարեկան, գեյմդիզայներ
Սա իմ իմացած ամենաշքեղ ֆանտաստիկ ֆիլմերից մեկն է, պլյուս՝ այն հազվագյուտ ֆիլմերից, որը կարելի է անընդհատ վերանայել ու ամեն անգամ, կարծես առաջին անգամը լինի։ Հանճարեղ Փոլ Վերհուվենը, որպես հիմք վերցնելով էլ ավելի հանճարեղ Ֆիլիպ Դիկի We Can Remember It for You Wholesale պատմվածքը, պահպանել է ամբողջ մայնդֆաքը, բայց պատմությունը վերափոխել այնպես, որ ստացվել է սկզբնաղբյուրին ընդհանրապես չզիջող, բայց լրիվ ինքնուրույն ստեղծագործություն (2012-ի ռեմեյքը ավելի մոտ է Դիկի գրածին, ու այդ ռեմեյքն ինձ ահագին դուր է եկել, բայց, իհարկե, Վերհուվենի ֆիլմից կիլոմետրերով հետ է):
Ֆիլմը մռայլ ֆանտաստիկայի փայլուն օրինակ է. «կեղտոտ», սրամիտ, դաժան, ոչ պոլիտկոռեկտ, կինոդիտողին մատի վրա ֆռացնող, սուր հումորով։ Այստեղ ևս Առնոլդ Շվարցենեգերը տեստաստերոնային կծիկ է, ում չի զիջում հրաշալի Մայքլ Այրոնսայդը, իսկ Շերոն Սթոունի մասին խոսելն ավելորդ է։ Սցենարը գրել են «Օտարի» (Alien, 1979) հեղինակներ Դեն Օ՛Բենոնն ու Ռոնալդ Շասեթը, ովքեր իրենց ժամանակների մռայլ սայֆայի իսկական հայրերից էին։ Գումարած, իհարկե, Ջերի Գոլդսմիթի աստվածային երաժշտությունը, իր ժամանակի համար հեղափոխական հատուկ էֆեկտներն և հին ու բարի ուլտրաբռնությունը,. որը Վերհուվենի ֆիշկան էր դեռ «Ռոբոքոփից» (RoboCop, 1987):
Սակայն, իհարկե, ֆիլմի գլխավոր առավելությունն այն մայնդֆաքն է, որ կարող է ապահովել պատմվող պատմությունը։ Հենց ամենասկզբից ֆիլմը մանր-մունր ակնարկներ է անում, որոնք արդեն 38 տարի է, թույլ են տալիս երկրպագուներին տարբեր տեսություններ առաջ քաշել այն մասին, թե իրականում ինչ տեղի ունեցավ Քուեյդի հետ։ Բնականաբար, Մարսի վրա չեն կարող լինել ապակյա գմբեթներ, որոնք պայթում են ընդամենը մեկ կրակոցից, ու բազում այլ պայմանականություններ, որոնք կարող էին լինել ընդամենը անհաջող պրոցեդուրայի արդյունքում կոմայի մեջ հայտնված Դագ Քուեյդի երևակայության արգասիքը։ Վերհուվենը ապահովում է սյուժեի մեկնության այդ ոչ միանշանակությունը՝ կառուցելով բազմաշերտ ու հետաքրքիր կոնստրուկտ՝ ընտիր էքշնով ու հրաշալի դինամիկայով։ Սա սայֆայ ժանրի հավերժական դասական ֆիլմ է։
4. «Գրեմլիններ 2. Նոր սերունդ» (Gremlins 2: The New Batch, 1990)
Այնպես է ստացվել, որ սկզբում ես նայել եմ հենց սիքվելը, այն էլ՝ կեսից, ապա, ավելի ուշ, նաև 1984թ-ի օրիգինալը։ Հենց այդ կիսատ առաջին դիտումն էր Կապանի կաբելային ալիքով առավել ուժեղ տպավորել. գոռգոռացող ու վերնաշապիկը պատռող Հալք Հոգանը (լեգենդար բոդիբիլդերին ես շատ լավ գիտեի «Ռոքի 3»-ից (Rocky III, 1982), որը ժամանակին ամեն օր նայում էի), թռչող գրեմլինը և այլն։ Դրա մասին ավելի մանրամասն դեռ կխոսենք, ու ես կփորձեմ բացատրել, թե ինչու սիքվելը գրեթե ոչնչով չի զիջում օրիգինալին՝ չնայած դրանք արմատապես տարբեր ֆիլմեր են։
Ջո Դանթեն 80-ականներին խիստ պոպուլյար հորրոր ժանրի ամենավառ ներկայացուցիչներից մեկն էր։ «Պիրանյան» (Piranha, 1978) ու «Ոռնոցը» (The Howling, 1981) ցույց տվեցին, որ Դանթեն այն եզակի մարդկանցից է, ով կարողանում է հմտորեն համատեղել սարսափն ու նուրբ, դժվար նկատելի սոցիալական երգիծանքը։ Առաջին «Գրեմլինները» (Gremlins, 1984) իր այդ վարպետության գագաթնակետն էին. «մանկական» ռեյթինգով նկարած լրիվ մեծական հորրոր, սուր կատակերգություն, մռայլ, հաճախ՝ դաժան, բայց տաք ու լամպային, ինչպես մեր մանկությունը։ Դրան գումարած՝ առաջին ֆիլմը կայուն կերպով ասոցացվում է Ամանորի, տոնական մթնոլորտի հետ։ Հենց այդպես էլ ստացվեց, որ, սիքվելը մի անգամ կիսատ նայելուց մի քանի տարի անց Կապանում Ռուսաստանի առաջին ալիքով նայեցի (ու ձայնագրեցի, ինչը պարբերաբար անում էի) օրիգինալը։ Ու դա հիանալի ֆիլմ է նաև հիմա՝ թե միայնակ նայելու ու նոստալգիա ապրելու, ու թե ընտանեկան դիտման, համատեղ վախենալու ու ծիծաղելու համար։
Բայց սիքվելը չէր մոռացվում, որն էլ երկրորդ անգամ, արդեն ամբողջությամբ, նայեցի Երևանում։ Ու չնայած ռեժիսորը նույնն է (Ջո Դանթեն), պրոդյուսերական թիմը նույնն է (Սփիլբերգն ու ընկերները), սակայն թե մթնոլորտով, թե տրամադրությամբ սա լրիվ այլ ֆիլմ է։ Ավելի քիչ սարսափ, ավելի շատ՝ լրիվ խելագար կատակերգություն։ Խելագար բառը այստեղ կենտրոնական է։ Հենց սկզբից, երբ Warner Bros-ի լոգոյի համար վիճում են Բագս Բաննին ու Դաֆի Դակը, հասկանում ես, որ Ջո Դանթեն ամեն ինչ անելու է ինքն իրեն չկրկնելու համար։ Ու դու ճիշտ ես դուրս գալիս։ Սա ուղղակի փոթորկային խելագար ատրակցիոն է՝ առաջինի հանդարտ մռայլության փոխարեն։ Այստեղ կա էքսցենտրիկ միլիարդատիրոջ հանրագիտարանային երգիծական կերպար, ով վերջում հանդես կգա որպես ահագին լավ մարդ։ Կան շքեղ երկխոսություններ։ Կա, մի քանի անգամ, չորրորդ պատի կոտրում (նույն Հոգանի դրվագը, երբ մեր տիեզերքում գրեմլինները թույլ չեն տալիս մեզ նայել ֆիլմը, կամ երբ ֆիլմի կերպարներից մեկն ասում է, որ առաջին ֆիլմը վատն է)։ Կան տարբեր տեսակի գրեմլիններ՝ չղջիկ, սարդ, էլեկտրական, ինտելեկտուալ, բանջարեղենային և այլն։ Կան բազում հղումներ փոփ մշակույթի տարբեր ֆենոմենների։ Կան երկվորյակները, որոնց մասնակցությամբ ստեղծվել է «Տերմինատոր 2. Դատաստանի օրը» (Terminator 2: Judgment Day, 1991) ամենահիշվող դրվագներից մեկը։ Ու կա Քրիստոֆեր Լի՜։ Ու Դրա՜կուլա։
Կարճ ասած, երկրորդ ֆիլմն իր հերթին հիանալի է։ Այն կարելի է պարբերաբար վերանայել ու զվարճանալ։ Այն խելացի է ու երբեք չի ձանձրացնի։
5. «Կասպեր» (Casper, 1995)
Շավարշ, 37 տարեկան, արհեստական բանականության մասնագետ
Որպեսզի պատմելիքս ավելի հետաքրքիր լինի, պիտի կիսվեմ մի քանի հղումով ու բացատրեմ, թե ինչ խուճուճ ճանապարհներով եմ ես ժամանակին հասել այս ֆիլմին ու կոնկրետ ինչով է ինքն իմ մոտ տպավորվել։ Պատճառա-հետևանքային կապը ձեզ երբեմն շատ խճճված կթվա, բայց ոչինչ։ Սկզբի համար նշեմ, որ փոքրուց թուլություն եմ ունեցել գնացքների ու ընդհանրապես երկաթգծի, երկաթուղային ամեն ինչի նկատմամբ։ Իմ այդ թուլությունը փոխանցվել է նաև իմ որդուն՝ Արթուրին, ով հաստատակամ կերպով որոշել է «մաշինիստ» դառնալ։
Ուրեմն, մտքում պահեցիք երկաթգծի նկատմամբ իմ զգացմունքները։ 1995թ-ի նոյեմբերի 25։ Արթիկ քաղաքում ձնամրրիկ է։ Իսկ ես բացահայտել եմ մի ամբողջ աշխարհ, որը կոչվում է Super Nintendo ու որի գոյության մասին անգամ չէի էլ կասկածում։ Գլխավոր հրաշալիքը կոչվում է Donkey Kong Country: Ըստ իս, երբևէ ստեղծված լավագույն խաղերից մեկը։ Ու այդ խաղում ինձ առավելապես տպավորում է այս լեվելը. կարող եք պատկերացնել, թե կոնկրետ ինչից էի տպավորված։ Հերիք չի էկրանին տեղի ունեցողը ինձ համար լրիվ հրաշք էր, դեռ մի բան էլ քարանձավ, երկաթգիծ... Դե, դուք հասկացաք։ Հոգեբանական «տրավմա» էր այս դրվագը, լավ իմաստով։
Մոտ մեկ-երկու ամիս հետո «վերքի վրա աղ լցրեց» այս հոլովակը, որը ցուցադրեցին «Կոմպյուտեր ժամ»-ով։ Անհար է նկարագրել այն, ինչ զգում էի։ Տետրը տետրի հետևից նկարում էի, գծում նոր ստորգետնյա երկաթուղի, նոր, ավելի խճճված լաբիրինթոսներով։ Պիտի ասեմ, որ այն ժամանակ «Կասպեր» ֆիլմի մասին ես չգիտեի, բայց, որքանով որ հիշում եմ, կերպարն ինձ ծանոթ էր կամ ծամոնների տիպերից, կամ անիմացիոն սերիալի դրվագներից։
Օրերից մի օր Արթիկի կաբելային ալիքով հենց Կասպերի մասին ինչ որ ֆիլմ էին ցուցադրում։ Այն ժամանակ ինձ թվաց, թե դա հենց լիամետրաժ ֆիլմն է։ Բայց դա այդպես չէր, ցուցադրում էին direct-to-video դուրս եկած պրիքվելը՝ «Կասպեր. Ուրվականային սկիզբ» (Casper: A Spirited Beginning, 1997) ահավոր վատ ֆիլմը (9 տարեկանում, բնականաբար, այն ինձ համար հեչ վատ ֆիլմ չէր)։ Ու 1997թ-ի այդ ֆիլմի հենց սկզբում այսպիսի դրվագ կար. հիմա եթե նայեք, սրտխառնոց կզգաք CGI-ից։ Բայց 1997թ-ին համակարգչային գրաֆիկայի մասին պատկերացումները սուղ էին, իսկ այս դրվագը՝ շեդևրալ։ Մռայլ անտուրաժ, վառվող աչքերով կմախքի տեսքով գնացք ու երկաթգիծ։ Իսկական Բլեյն Մոնո։
Ու որոշեցի, որ «Կասպերի» մասին ձեռքիս տակ ինչ ընկնի, նայելու եմ։ Ու ընկավ Բրեդ Սիլբերլինգի օրիգինալ ֆիլմը՝ նկարված Սթիվեն Սփիլբերգի պատրոնաժով, հեղափոխական հատուկ էֆեկտներով ու «Անկախության օրից» (Independence Day, 1996) եկած Բիլլ Փուլմանով։ Ես հիացած էի։
6. «Իրադարձությունների հորիզոն» (Event Horizon, 1997)
Իրադարձությունների հորիզոնը տարածություն-ժամանակի երևակայական սահմանն է, որը բաժանում է այն իրադարձությունները (տարածություն-ժամանակի կետերը), որոնք կարելի է լուսանման գեոդեզիկ գծերով (լուսային ճառագայթների հետագծերով) միացնել լուսանման (իզոտրոպ) անվերջության իրադարձություններին, ու այն իրադարձությունները, որոնք հնարավոր չէ նման կերպ միացնել։ Սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի տակ գտնվելու դեպքում ցանկացած մարմին, այդ թվում՝ լույսը, շարժվելու է միայն սև խոռոչի ներսում ու չի կարող վերադառնալ արտաքին տարածություն։
Մինչև Միլա Յովովիչին հանդիպելը, երիտասարդ ռեժիսոր Փոլ Վ. Ս. Անդերսոնը հույսեր ներշնչող ու բավականին հետաքրքիր ֆիլմեր ունեցող ստեղծագործող էր։ Mortal Kombat խաղի էկրանավորումը հաջողվել էր ու դարձել կուլտային, իսկ Անդերսոնը, որպես հորրորի ու գիտական ֆանտաստիկայի մոլի երկրպագու, հայացքն ուղղել էր դեպի հենց այս ժանրերը։ Միմյանց խառնելով, առաջին հայացքից, իրար հետ անհամատեղելի բաղադրամասեր՝ մռայլ գոթական հորրոր ուրվականների մասին ու կլաուստրոֆոբիկ «կեղտոտ» ֆանտաստիկա տիեզերքի թեմայով՝ Անդերսոնը ստացավ տեխնոգոթիկայի կամ «տիեզերական գրանժի» բացառիկ օրինակ, որը, չնայած իր բազում դրամատուրգիական ու ռեժիսորական թերությունների ու բացթողումների, որոշ ժամանակ անց դարձավ կուլտային՝ ոգեշնչելով բազում մարդկանց այլ աշխարհներ ստեղծելու (օրինակ, Dead Space):
«Իրադարձությունների հորիզոնը» նկարագրվում է որպես «Փայլատակման» (The Shining, 1980) ու «Օտարի» (Alien, 1979) խառնուրդ, որպես «Դժոխքից վերադարձածը» (Hellraiser, 1987) տիեզերքում, ու այդ բնորոշումները շատ տիպիկ են։ Ֆիլմը ծայրահեղ արյունալի է, իսկ ընդամենը վայրկյանի 1/10 մաս տևող դժոխային տեսիլքները ենթագիտակցության վրա ազդում են մուրճի ուժեղ հարվածի նման (փորձեք դրանք պաուզա տալ, տեսեք ինչ զարհուրելի են)։ Սկզբնական նկարահանված նյութը շատ ավելի հարդքորային էր, սակայն, ցավոք, Paramount-ը, որն այն ժամանակ ամբողջ ռեսուրսները կենտրոնացրել էր «Տիտանիկի» (Titanic, 1997) վրա, ստիպել էր ոչ միայն կարճ ժամանակում ավարտել post-production-ը, այլև կրճատել առավել հարդքորային դրվագները՝ NC17-ից ռեյթինգն իջեցնելով R. հետագայում այդ հավելյալ նյութերն անվերադարձ կորել էին։
«Իրադարձությունների հորիզոնը» նաև անվերջ ու անընկալելի տիեզերքի նկատմամբ խիստ լավքրաֆթյան, խտոնիկ սարսափի մասին է։ Վստահ եմ, նայելուց ինքներդ կզգաք։ Իսկ վերջին տիտրերի The Prodigy-ն վերջնական կամբողջացնի պատկերը։
7. «Աստղային դեսանտ» (Starship Troopers, 1997)
Սա իմ սիրելի տիեզերական ֆանտաստիկաներից մեկն է, ընտիրագույն հակապատերազմական մանիֆեստ, որի ստեղծած յուրահատուկ աշխարհը՝ իր տրամաբանութամբ ու կանոններով, հարամեցին հետագա անտաղանդ սիքվել-տրիքվել-պրիքվելները։
Ֆիլմի մասին իմանալու ու դիտելու ժամանակ ոչ կարդացել էի օրիգինալ գիրքը, ոչ էլ գիտեի, թե ով է Ռոբերտ Հայնլայնը։ Առաջին անգամ ֆիլմի մասին իմացա «Օսկար 1998» մրցանակաբաշխությունը նայելու ընթացքում, երբ ներկայացնում էին «Լավագույն վիզուալ էֆեկտներ» անվանակարգը՝ փոքրիկ դրվագներ ցուցադրելով թեկնածու ֆիլմերից։ «Տիտանիկից» (Titanic, 1997) ու «Կորուսյալ աշխարհը. Յուրայան դարաշրջանի այգի» (The Lost World: Jurassic Park, 1997) ֆիլմերից դրվագներ ցույց տալուց հետո ներկայացրին երրորդ թեկնածուին, որում զրահապատ զինվորը հսկա բզեզի մեջքին փորձում է չընկնել։ Բզեզը լրիվ իրական էր, ու, կարծում եմ ավելորդ է ասել, որ ես խիստ տպավորված էի։
Ֆիլմը նայեցի մի փոքր ավելի ուշ, երբ իմ ձեռքն ընկան սրա ու 90-ականների վերջի մեկ այլ բլոկբաստերային հիթի՝ «Արմագեդոնի» (Armageddon, 1998) լիցենզավորված VHS կասետները։ Ու ես միանգամից սիրահարվեցի այս հրաշալի ֆիլմին։ Բուն ֆիլմի մասին երկար-բարակ գրելն իմաստ չունի, բոլորդ էլ նայել եք, ով էլ չի նայել, ահագին բան է կորցնում։ Վերհուվենը վերցրել է Հայնլայնի՝ բացահայտ միլիտարիստական ստեղծագործությունն ու լավ թաքցրած ծաղրի միջոցով վերածել ուժեղ հակապատերազմական մանիֆեստի, այսինքն՝ ներկայացրել Հայնլայնի դիրքորոշումը, բայց լրիվ հակառակ նշանով։
Մնացած առումներով սա տիպիկ Վերհուվեն է. լիքը արյուն ու աղիքներ, տպավորիչ տեսարաններ, որոնք ընդմիշտ դաջվում են հիշողության մեջ ու դեռ «Ռոբոքոփի» (RoboCop, 1987) ժամանակից կիրառվող՝ պատմությունը ռեպորտաժներով ընդհատելու մեթոդը, քանի որ զանգվածային լրատվամիջոցները լավագույնս են ցույց տալիս հասարակարգի պատկերը։
8. «Յոթ» (Se7en, 1995)
Վարդան, 43 տարեկան, ավտոմեխանիկ
- Երևանի ընկերներիցս մեկը մի հատ կինո ա տվել, ինքը ամեն օր նայում ա, ասում ա շատ լավն ա։ Բայց համ էլ ասում ա դաժան ա։
- Հետս բերել եմ։ Կուզե՞ս տամ նայես։ Բայց ծանր բան ա, չգիտեմ, դուրդ կգա, թե չէ։ Բայց ինքը շատ լավ կինոյա։
1996 թիվն էր։ Չնայած կասետը լիցենզավորված չէր ու ռուսական պիռատական երկձայն թարգմանությամբ, ինձ առաջին հերթին տպավորեց VHS-ի տուփը։ Այն հին, պլաստիկից, երկփեղկ բացվող տուփերից էր, որից նախկինում տեսել էի միայն Ստեփանակերտի հնագույն վիդեոպռակատում։ Տուփը վստահաբար լիցենզավորված օրիգինալն էր, լրիվ անգլերեն լեզվով։ Հետևի կողմում, շատ լավ է տպավորվել, Դեյվիդ Ֆինչերի անվան կողքը փակագծերում գրված էր Alien 3, երևի հենց այդ ժամանակ իմացա, որ երրորդ ֆիլմը կա։ «Յոթի» առաջին դիտման ընթացքում սպունգի նման ներքաշում ու իմ մեջ դաջում էի ամեն ինչ. սկսած ամենասկզբի մետրոնոմից ու տիտրերից մինչև վերջին տիտրեր, որոնք վերևից ներքև էին իջնում։ Անջատելուց ու կասետը հանելուց հետո ինքս ինձ խոստացա, որ էլ երբեք, ոչ մի պարագայում ու ոչ մի պայմանով էդ ֆիլմը չեմ նայելու։ Երբեք։
«Յոթի» առաջին դիտումն ինձ համար մինի հոգեբանական տրավմա էր, ու հետո ես երկար ժամանակ տպավորությունից չէի կարողանում դուրս գալ։ Նման դեպքերում ես հասկանում, թե ինչ իմաստ ունեն տարիքային ռեյթինգներն ու ինչ կարևոր են։ Միաժամանակ, ստոկհոլմյան համախտանիշի բոլոր կանոններով, ես ոգեշնչված էի ու ֆիլմն ինձ ձգում էր։ Ես հորինում էի ավելի մռայլ ու ավելի դաժան թրիլլերներ, որտեղ էլ ավելի խորամանկ սերիական մարդասպաններն իրենց զոհերին սպանում են էլ ավելի հնարամիտ ձևերով։ Հորինում ու նկարում էի տիտրերի նոր ձևեր։ Ինչ որ տեղից իմացել էի, որ ֆիլմի օպերատոր Դարիուշ Քոնջին (անուն-ազգանունը մեխվել էր իմ գիտակցության մեջ) ձեռքով մգեցրել էր ամեն կադրն ու խամրեցրել գույները. իմ հորինած բոլոր ֆիլմերի օպերատորը Քոնջին էր։
Բնականաբար, առաջին դիտման ընթացքում քիչ բան էի հասկացել բուն ֆիլմից։ Ու երկար ժամանակ ռիսկ չէի անում նորից նայել։ Ես իրոք սիրահարվեցի «Յոթին» միայն երկրորդ դիտումից հետո, երբ ամբողջությամբ ընկալեցի իր կոնցեպտուալ խորությունն ու ուժեղ ռեժիսուրան։ Դրանից հետո ես ֆիլմը նայել եմ բազում անգամներ, ու ամեն անգամ ինքը կարողանում է ինձ զարմացնել։ Սա «Գառնուկների լռության» (The Silence of the Lambs, 1991) հետ մեկտեղ թրիլլեր ժանրի աստվածն է, մեծագույն գործերից մեկը, թրիլլերի երկրորդ արքան։
9. «Անակոնդա» (Anaconda, 1997)
Մարի, 45 տարեկան, շինարարական ընկերության ղեկավար
Մանկությունը բազմաշերտ, բազմերանգ ու ոչ միանշանակ կենսափուլ է, ու մարդու ձևավորման այդ շրջանում նրա վրա կարող են ազդեցություն թողնել ինչպես «բարձրաշխարհիկ» մշակութային արժեքներն, այնպես էլ դժոխային, զզվելի թռեշը, երբ ավելի հասուն տարիքում դա նայելուց ֆեյսփալմ ես ապրում ու մտածում. «Ես ո՞նց էի էս անասունության համար լոզերս թողում ու ամեն օր վերանայում»։ Ի ուրախություն ինձ, «Անակոնդան» այն թռեշը չէր, որ իմ վրա օհօհօ մեծ ազդեցություն թողած լիներ (չնայած, կան սրանից ավելի ահավոր թռեշեր շատ ավելի մեծ ազդեցությամբ, որոնց մասին ես ավելի լավ է ամոթով լռեմ), բայց ինքը շատ գիտակցված ու այն ժամանակ շատ դուրեկան կինոփորձ էր։
Ֆիլմը ես ինքս՝ սեփական նախաձեռնությամբ, գնել էի Շենգավիթի տոնավաճառներից մեկից, կասետի վրա երկու ֆիլմ էր (երկրորդն ինչ-որ ռնգեղջյուրի մասին հիմարություն էր) ու բուն «Անակոնդան» էլ՝ էկրանից նկարած։ Այսինքն, ահավոր մութ։ Պլյուս, դա ընդհանրապես առաջին հարթակն էր, որից ես (ոչ բարով) իմացա Ջենիֆեր Լոպեսի գոյության մասին։ Լոպեսի, Այս Քյուբի։ Դերասանական առումով էլ պլյուսն այն էր, որ ծանոթացա նաև շքեղ Ջոն Վոյթին (Անջելինա Ջոլիի հորը)։
Իսկ ինչո՞ւ ֆիլմն ինձ դուր եկավ։ Հեսա սկսեմ արդարանալ։ Հասկացեք, 97 թվականին ինտերնետ չկար, չէր սպասվում ու դրա գոյության մասին ոչ ոք չէր էլ լսել։ Ինֆորմացիայի միակ աղբյուրը Շենգավիթի գրադարանն էր ու հեռուստացույցը։ Իսկ գրադարանում կարելի էր գտնել տպավորիչ «փաստավավերագրական» գրքեր Ատլանտիդայի, Լոխ Նեսի հրեշի, Բիգֆութի, ինչո՞ւ ոչ, նաև՝ 50 մետր երկարությամբ ու տասը տոննա քաշով հսկա անակոնդաների մասին, որոնք բնակվում էին Ամազոնի անտառների այն հատվածներում, ուր մարդու ոտքը երբևիցե չէր դրվել ու ուր հաստատակամ կերպով պատրաստվում էի մեկնել ես, հենց մեծանայի։ Մենք դյուրահավատ, վառ երևակայություն ունեցող, «Կորուսյալ աշխարհը» ոչ թե որպես գեղարվեստական, այլ որպես վավերագրական գիրք ընկալող, երազող սերունդ էինք։
Դե հիմա պատկերացրեք, որ Ամազոնի ու իր մութ գաղտնիքների մասին մեր երազանքները մարմնավորվում են էկրանին՝ այն ժամանակվա համար բավականին համոզիչ հատուկ էֆեկտներով։ Դա հիմա է ծիծաղելի նման ֆիլմ նայելը՝ իր հիմար սցենարով, վատ ռեժիսուրայով, ահավոր դերասանական խաղով (բացի Վոյթից)։ Այն ժամանակ դրանք աննկատ էին մնում, իսկ դիտումից հետո երևակայությանդ ևս մեկ դուռ էր բացվում, ինչից հետո վերցնում էիր թուղթն ու գրիչը՝ նկարելով/գրելով 500 մետր երկարությամբ ու 40 տոննա քաշով երեք գլխանի անակոնդաների մասին։ Ու դու ինքդ տեսնում էիր այդ հրեշներին, բախվում իրենց հետ, հաղթում ու իրական դարձնում իրենց։
10. «Աստղային դարպաս» (Stargate, 1994)
Եթե Ռոլանդ Էմմերիխն ամբողջ կարիերայի ընթացքում նկարած լիներ միայն «Աստղային դարպասը» , էլի բավական կլիներ, որ միլիոնավոր ֆանտաստիկայի սիրահարներ ամբողջ աշխարհում նրան շնորհակալ լինեին։ Որովհետև այս, առաջին հայացքից սովորական գիտաֆանտաստիկ արկածային ֆիլմը հիմք դրեց մի ահռելի ֆրանշիզի, որը ներկայումս ներառում է յոթ խոշոր կինոսերիալ, տասնմեկ լիամետրաժ ֆիլմ, վեց մուլտսերիալ, մի քանի տասնյակ համակարգչային խաղ, հարյուրավոր կոմիքսներ, սեղանի խաղեր և այլն, իսկ հիմա արդեն պլանավորվում է լիարժեք ռեմեյքը։ Ընդ որում, սերիալներից առաջինը՝ «Աստղային դարպաս. SG-1»-ը (Stargate SG-1-ը) իր 19 սեզոնների ընթացքում վերածվել է իսկական մասս մշակութային ֆենոմենի ու կուլտի։ Ըստ էության, Էմմերիխի առաջին հոլիվուդյան խոշոր փորձը դա այն սերմնահատիկն էր, որից հետագայում ծնվեց ու սկսեց զարգանալ, աճել մի ամբողջ տիեզերք՝ իր պատմությամբ, տրամաբանությամբ, կանոններով և այլն։
Հեռավոր 1994թ-ին Էմմերիխն ու Դին Դեվլինը վերջապես էկրաններ բարձրացրին Ռոլանդի մոտ դեռ 1979թ-ին կինոդպրոցում սովորելու տարիներին ծնված գաղափարը։ Իհարկե, այն ժամանակներում տարբեր կիսագիտական սպեկուլյացիաները Նիբիրու մոլորակի, Ատլանտիդայի, եգիպտական բուրգերի ոչ մարդկային ծագման մասին շատ պոպուլյար էին, բայց հենց Էմմերիխը կարողացավ դրանք դնել բավարար համոզիչ ու հետաքրքիր հիմքի վրա՝ հորինելով աստղային դարպասների կոնցեպտը։ «Աստղային դարպասն» ուղն ու ծուծով 90-ականների ֆիլմ է՝ իր մթնոլորտով ու տրամադրությամբ, դրամատուրգիական քայլերով ու հարթ, հնարամիտ էքշնով։ Ինչպես այդ ժամանակվա ցանկացած շատ թե քիչ խոշոր նախագիծ, այն հատուկ էֆեկտների ոլորտում հերթական խոշոր ձեռքբերումն էր։ Դեյվիդ Առնոլդի հիշվող երաժշտությունը, Կուրտ Ռասելի ու Ջեյմս Սփեյդերի հիանալի դերասանական պարտիաները, ինչպես նաև արդեն նշմարվող էմմերիխյան գիգանտոմանիան երաշխավորելու են ահագին հետաքրքիր ու հաճելի կինոդիտում։
Ֆիլմը ես առաջին անգամ նայել եմ դեռ 90-ականների կեսերին, բնականաբար՝ ահագին տպավորվել եմ։ Եթե այն նայեք ժամանակակից «հղփացած» կինոդիտողի աչքերով, ով ֆիլմում կերպարների ցանկացած ոչ տրամաբանական քայլ անվանում է աղետ, իսկ ֆիլմին միանգամից աղբի կարգավիճակ տալիս, ապա կգտնեք բազում-բազում թերություններ։ Սկսած բունկերում երկու տարի մուկ տշող ու բացահայտը չնկատող գիտնականներից մինչև տիեզերքի այլ ծայրում գտնվող գալակտիկա առանց պատրաստվածության ու պլանավորման զինվորականների խումբ ուղարկելը։ Բայց դա հիմա է, որ ամեն ֆիլմի հարցում «քթի մազ» ենք դարձել, այն ժամանակ նման պայմանականությունները հեշտությամբ մարսում էինք, որովհետև, զուտ օբյեկտիվորեն, «Աստղային դարպասը» շատ հետաքրքիր ու ահագին լավ ֆիլմ է, որը կինոդիտողին տեղափոխում է լրիվ այլ, զարմանալի ու հրաշալի մի աշխարհ։ Իսկ եթե այս ֆիլմի դիտումը կստիպի ձեզ ավելի խորն ուսումնասիրել այդ աշխարհը մնացած սերիալների, ֆիլմերի, գրքերի տեսքով, ուրեմն հալալ է Էմմերիխին։ Ու հա, անպայման նայեք ռեժիսորական տարբերակը. մոտ 10 րոպե է տարբերությունը, բայց ահագին կարևոր պահեր կան։
11. «Մումիա» (The Mummy, 1999)
Արմինե, 36 տարեկան, վեբ դիզայներ
Մոտ մեկ տասնամյակ շարունակ Universal Pictures-ը փորձում էր ռեանիմացնել իր դասական հորրորները՝ Դրակուլայի, Ֆրանկենշթեյնի, Գայլամարդու, Անտեսանելի մարդու, Մումիայի և այլ բեստիարիումի մասին։ Ու գրեթե 8 տարի արտադրական դժոխքում էր դրանցից առաջինը՝ Կառլ Ֆրոյնդի՝ 1932-ին նկարած «Մումիան» (The Mummy)` լեգենդար Բորիս Կառլոֆի մասնակցությամբ։ Սկզբում պլանավորվում էր ցածր՝ մինչև 10 մլն դոլար բյուջեով ու R ռեյթինգով կամերային հորրոր, որի ստեղծմանը պետք է մասնակցեր անձամբ Քլայվ Բարկերը։ Հետո նախագծի մեջ թաթախվեցին Ջորջ Ռոմերոն, Ջո Դանթեն, Միկ Գարիսն ու Ուես Քրեյվենը, կարճ ասած՝ հորրոր ժանրի աստվածները։ Մումիայի դերն ինչ-որ էտապի հանձնվեց անգամ Դենիել Դեյ-Լյուիսին։
Ու միայն ութ տարի հետո եկավ Սթիվեն Սոմերսն, ում թիկունքին այդ ժամանակ հետաքրքիր «Ջունգլիների գիրքն» էր (The Jungle Book, 1994) ու թռեշոտ «Վերելք խորքից» (Deep Rising, 1997) հորրորը: «Մումիան» Սոմերսի վրձնով վերածվեց արկածային ֆիլմի ա լա «Ինդիանա Ջոնս», իսկ բյուջեն 10 մլն դոլարից աճեց ու դարձավ 90 մլն դոլար։ Մեկ տարի հետո էկրաններ բարձրացած ֆիլմը, թերևս, միայն անվանմամբ էր նման իր սկզբնաղբյուրին։ Սակայն սա այն դեպքն էր, երբ իրոք կայացվեց ճիշտ որոշում ու արդյունքում ստացանք դրայվով ու խելահեղ դինամիկայով իսկական արկածային կինո, ինչպիսիք հիմա էլ չեն նկարում։
«Մումիան» իր ժանրում ու իր նիշայում գրեթե իդեալական պրոդուկտ է, որում կան դրա համար անհրաժեշտ բոլոր բաղադրամասերը։ Այն հետաքրքիր է, լավ էքշնով ու հումորով, կերպարների միջև ուժեղ քիմիայով ու հիշվող դրվագներով։ Ընկերս, կարծեմ, VHS կասետը ստացել էր Ռուսաստանից, ու առաջին դիտումից հետո մի քանի օրվա ընթացքում մի քանի անգամ նորից նայեցի։
Սակայն լավ վարձույթը չար կատակ խաղաց նոր ձևավորված ֆրանշիզի հետ (ճիշտ ու ճիշտ «Սևազգեստ մարդկանց» (Men in Black, 1997) նման)։ Արագ փող աշխատելու համար Universal-ը ստիպեց Սոմերսին շըփ-թըփ նկարել զզվելի սիքվելը (որի Scorpion King-ը ահավոր CGI-ի ցայտուն օրինակ է), հետո՝ «Ջնջողի» (Eraser, 1996) ռեժիսոր Չակ Ռասելը նկարեց նույն այդ Սկորպիոնի մասին թույլիկ սփինօֆֆ, իսկ ֆրանշիզը վերջնականապես թաղեց «Ցերեկվա լույսի» (Day Light, 1996) ռեժիսոր Ռոբ Քոենն՝ իր անխիղճ ու անիմաստ տրիքվելով։ Good night, sweet prince.
12. «Դատավոր Դրեդը» (Judge Dredd, 1995)
Զուտ օբյեկտիվորեն՝ Դենի Կենոնի «Դատավոր Դրեդը» ոչ միայն համանուն կոմիքսի վատ էկրանավորում է, այլև՝ ահագին թույլ ու անճոռնի մարտաֆիլմ։ Այդ ամենը հասկանալի է դառնում կոմիքսների հետ անգամ հեռավոր ծանոթությունից հետո. բրուտալ, արյունալի, հարդքորային ու մռայլ սեթինգը էկրանավորման մեջ վերածվել է խայտաբղետ ու խիստ մանկական բալագանի, ու կոնտրաստը հատկապես նկատելի է դառնում, եթե նայում եք Պիտ Թրեվիսի՝ 2012թ-ի էկրանավորումը, որը շատ ավելի մոտ է սկզբնաղբյուրին։
Որպես մարտաֆիլմ էլ՝ PG13 ռեյթինգը, «Տերմինատոր 2. Դատաստանի օրվա» (Terminator 2: Judgment Day, 1991) սցենարիստ Ուիլյամ Ուիշերի խայտառակ սցենարն ու վատ դերասանական խաղը «Դատավոր Դրեդը» դարձնում են իր ժամանակի ոչ լավագույն մարտաֆիլմ։ Ավելի ճիշտ՝ ամենաթույլ մարտաֆիլմերից մեկը։ Առավել տխուր է հետևյալ հանգամանքը. նկարահանումներից հետո ֆիլմը ստացել էր NC17 ռեյթինգ, այդ աստիճան արյունոտ ու օրիգինալին համապատասխան մատերիալ էր ստացվել։ Հետո, ստուդիայի պահանջով, դրվագներից շատերը կտրել էին՝ R ռեյթինգ ստանալու համար։ Սակայն դա էլ բավական չէր, որովհետև Disney-ը Burger King-ի ու խաղալիքներ արտադրող ընկերության հետ պայմանավորվածություններ ուներ՝ ֆիլմի համար թեմատիկ խաղալիքների գովազդի մասին։ Վերջիններս դատի էին տվել Disney-ին ու պահանջել ավելի փափկեցնել ռեյթինգը. արդյունքում՝ ունեցանք այն, ինչ ունեցանք։
Այդ դեպքում ինչո՞ւ եմ ընտրել հենց այս ֆիլմը։ Պատճառը շատ պարզ է՝ ես այն նայել եմ 96, կամ 97 թ-ին, երբ շատ չէի հասկանում ոչ ռեյթինգներից, ոչ էլ գիտեի սկզբնաղբյուրի մասին։ Նայել եմ ոչ ամենասկզբից, ընկերոջս տանը, ու ահավոր տպավորվել էի. տպավորել էր Ստալոնեն իր դիմակով, մարդակերների խումբը անապատում, հսկա ռոբոտը, հուր ժայթքող թունելը, ֆուտուրիստական Մեգասիթին։ Հետագա դիտումներն, աստիճանաբար, թուլացրին ոգևորությունը, իսկ օրիգինալի հետ ծանոթությունը ընդհանրապես այն զրոյացրեց, սակայն սա ևս իմ մանկության մի կարևոր մասն է։
13. «Ջունգլիների գիրքը» (The Jungle Book, 1994)
Չնայած հանգամանքին, որ ռեժիսոր Սթիվեն Սոմերսը ոչ թե ստեղծագործող է, այլ ավելի շատ արհեստավոր, նա 90-ականներին բավականին հետաքրքիր ձեռագիր ուներ ու շատ դեպքերում դրսևորում էր նաև յուրահատուկ ստեղծագործական մոտեցում։ Հետո Սոմմերսը թուլացավ, նկարեց միջակ «Վան Հելսինգը» (Van Helsing, 2004) ու «Զինվոր Ջոն. Կոբրայի վերելքը» (G.I. Joe: The Rise of Cobra, 2009), ինչից հետո բարեհաջող անհետացավ հորիզոնից։ Բայց իր ազդեցությունն իմ վրա չեմ կարող թերագնահատել։
Ռեդյարդ Կիպլինգի հերթական կինոէկրանավորումը՝ բավականին մեծ բյուջեով ու խայտաբղետ դեկորացիաներով, այն ֆիլմերից էր, որ մի անգամ ռուսական առաջին ալիքով ցուցադրության ժամանակ վիդեոմագնիտոֆոնով ձայնագրել էի, ինչից հետո պարբերաբար (բավականին հաճախ) վերանայում էի։ Նախ, որովհետև Մաուգլիի մասին մինչ այդ միայն մի քանի մուլտֆիլմ էի տեսել, երկրորդն էլ, որովհետև ֆիլմում ինձ դուր էր գալիս բացաձապես ամեն ինչ։ Հատկապես՝ երիտասարդ Լենա Հիդին։
Սա բավականին միջինոտ սիրո ու արկածների պատմություն է, որի ընթացքում, սակայն, ես ճանաչեցի մի շարք հիանալի դերասանների, ում հետագայում ցանկացած ֆիլմում տեսնելիս առաջինը հիշում էի հենց այս ֆիլմը․ Լենա Հիդի, Սեմ Նիլ (այո, այո, այն ժամանակ «Յուրայի դարաշրջանի այգին» (Jurassic Park, 1993) դեռ չէի նայել), Քերի Էլվիս (այո, այո, այն ժամանակ «Արքայադուստր հարսնացուն» (The Princess Bride, 1987) էլ չէի տեսել), Ջեյսոն Ֆլեմինգ (այո, այո, այն ժամանակ «Խաղաքարեր, փողեր ու երկու ծխացող փողը» (Lock, Stock and Two Smoking Barrels, 1998) դեռ պլանում էլ չկար) և այլն։ Գլխավոր դերասանին՝ Ջեյսոն Սքոթ Լիին հետո մի սարսափ ֆիլմում տեսա («Մումիայի պատմությունը», Tale of the Mummy, 1998) ու վերջ։
Լավ հիշում եմ, հեծանվով վթարի էի ենթարկվել, այն աստիճանի, որ ոտքիս կեսը չկար (այն ժամանակվա տպավորություններով), ու այդ վիճակով նստել, այս ֆիլմն էի նայում․ ուռած ոտքով, արյունը կպած վիրակապին, ամբողջ ընթացքում դանդաղ վիրակապը պոկել եմ․․․բռռռռռռ․․․․
Կարճ ասած՝ հիշողություններով լի ֆիլմ է։ Հիմա էլ է դուր գալիս նայելը։
14. «Արմագեդոն» (Armageddon, 1998)
Ֆիզիկա՞։ Չէ, չենք լսել։ Աստղագիտությո՞ւն։ Էդ ո՞րն է։ Առողջ բանականությո՞ւն։ Հը-ը։ 27 տարի առաջ, երբ խոտը դեռ կանաչ էր, երկինքը՝ կապույտ, իսկ Գրետա Թունբերգն անգամ ծրագրում չկար, Մայքլ Բեյ անունով ռեժիսորի ուղեղը դեռ չէր հատել շիզոֆրենիայի սահմանը՝ նրան անվերադարձ կերպով վերածելով խփնված բիգբադաբումիստի ու Ռոլանդ Էմմերիխի չինական պատճենի։ Բայց, արդեն 98թ-ին սկսեցին երևալ հիվանդության առաջին նախանշանները։ Ու դրանց մանիֆեստացիան հենց «Արմագեդոնի» հետ էր։
Հսկայական աստերոիդը ուժգին հարվածում է դինոզավրերի ժամանակների Երկիր մոլորակին՝ վերածելով այն հրե գնդի։ Ահավոր տպավորիչ սկիզբ։ Ջեյ Ջեյ Աբրամսի ու իր համահեղինակների սցենարն այնպես չէ, որ փայլում է օրիգինալությամբ։ Ավելին, տարօրինակ զուգադիպությամբ, «Արմագեդոնի» պրեմիերայից ուղիղ երկու ամիս առաջ էկրաններ է բարձրանում Միմի Լեդերի «Խորը բախումը» (Deep Impact, 1998) գրեթե բառացի նույն սյուժեով։ Սակայն, եթե վերջին ֆիլմը որոշ պայմանականությունների հարցում նախընտրում է զոհաբերել բիգբադաբումն ի նպաստ, շատ, թե քիչ, գիտական հավաստիության, Աբրամսի ու համահեղինակների սցենարում ճիշտ հակառակն է։ Արդյունքում, «Արմագեդոնը» վարձույթում պատառ-պատառ է անում Լեդերի ֆիլմին, որովհետև կարևորը բիգբադաբումն է, ոչ թե գիտությունը (հետաքրքիր փաստ. «Խորը բախումում» խաղացած Էլայջա Վուդը երկու տարի հետո էպոխալ մի կտավում կմիավորվի «Արմագեդոնում» խաղացած Լիվ Թայլերի հետ, ում էլ, շատ ավելի ուշ, «Խորը բախման» ռեժիսորը կխաղացնի իր «Մնացորդներում» (The Leftovers)։
Բուն ֆիլմի մասին ասելիք չունեմ։ Ինչպես ինձ մանկության տարիներին տպավորած ցանկացած ֆիլմ, ես այն շարունակում եմ սիրել ու գնահատել։ Բացի այդ, սա մարդկանց գիտակցության մեջ մնացած տպավորիչ դրվագների ու մեմերի աղբյուր է՝ չնայած իր ատամ փշրող պաթոսին ու դեբիլությանը։ Այդ ամենը ես կհասկանամ մի քիչ ավելի ուշ, իսկ 16 տարեկանում բիգբադաբումն ու «վայ քու, սենց բան կյանքում չէի տեսել»-ն առաջին տեղում էին։
Ու ես լավ հիշում եմ իմ առաջին ծանոթությունն այս ֆիլմի հետ։ Մինչ այդ շատ կարճ՝ 5 վայրկյանանոց գովազդ էր հեռուստատեսությամբ, որից բացարձակ ոչինչ հասկանալի չէր։ Հետո մի օր գնում եմ ընկերներիցս մեկի տուն, որտեղ հավաքված են նաև մյուս ընկերներս։ Մեկը թե բա «միացրա, թող նայի» ։ «Ի՞նչը», - հարցնում եմ։ «Հեսա կտեսնես», - ու միացնում են ուղիղ Փարիզի վրա աստերոիդի ընկնելու տեսարանը։ Դե պատկերացրեք իմ վիճակը։ Աստերոիդների մասին ֆիլմերն ինձ համար նորություն չէին (օրինակ, 1997-ի «Աստերոիդը» (Asteroid)՝ Մայքլ Բիենով), բայց նման մասշտաբներ ու էֆեկտներ չէի տեսել ու չէի էլ մտածում, որ հնարավոր են։
15. «Սփաուն» (Spawn, 1997)
Ինչպես լուսահոգի «Վիրուսի» (Virus, 1999) դեպքում էր, Թոդ Մակֆարլեյնի կոմիքսների շարքի էկրանավորման պրոդյուսերները թույլ տվեցին նույն սխալը. նրանք ռեժիսորի աթոռը վստահեցին վիզուալ էֆեկտների մասնագետի։ Իսկ բոլորը գիտեն, որ դա հաճախ վատ ավարտ է ունենում։ Ռեժիսուրայից բացարձակ չհասկացող Մարկ Դիպեն, որքան թույլ էին տալիս նրան իր կարողությունները, հարամեց ու պղծեց օրիգինալ կոմիքսներն էլ, հերոսներին էլ։ Մակֆարլեյնը թքեց այդ ամենի վրա ու որոշեց հրաժարվել այս ֆիլմի հետ իր անունը կապելուց, իսկ Դիպեն էլ երբեք մեծ նախագծում ռեժիսորական աթոռը չզբաղեցրեց։ Բայց այս տեքստը մի քիչ այլ բանի մասին է։
Հեռավոր 97-ին, երբ խոտը դեռ կանաչ էր, իսկ երկինքը՝ կապույտ, Հրազդանում իմ ընկերներից մեկը բերեց այս ֆիլմի լիցենզավորված VHS կասետը։ Այն ժամանակ կոմիքսների, Մակֆարլեյնի ու մնացածի մասին ոչինչ չգիտեի, ֆիլմից էլ մի երկու կադր տեսել էի հրաշալի «24 կադր վայրկյանում» հաղորդման ժամանակ։ Կարճ ասած՝ spawn-ակույս էի։ Բնականաբար ու իհարկե, ֆիլմը ինձ ահավոր դուր եկավ, չնայած, ազնիվ խոսք, շատ բան չհասկացա։ Չհասկացա անգամ երկրորդ, երրորդ, չորրորդ անգամ նայելուց, չնայած ֆիլմը իրոք դուր էր գալիս։ Ու արդեն մտածում էի, որ խնդիրն իմ մեջ է։ Բայց, ժամանակի հետ հասկացա, որ իմ մեջ չի, այլ Դիպեի ծուռթաթ ռեժիսուրայի ու դրամատուրգիայի, ավելի ճիշտ՝ դրանց իսպառ բացակայության։
Ես ֆիլմը սիրում եմ, որովհետև դա իմ մանկության անբաժան մասն է, բայց եկեք օբյեկտիվ լինենք. սա ոչ միայն B movie է, այլև ահավոր անտաղանդ B movie, վատ B movie, որը ընդամենը 90 րոպեների ընթացքում չի կարողանում հասկանալի ու մարդկային լեզվով, առանց կմկմալու պատմություն պատմել։ Ոչ թե իրար հետ վատ կապված սյուժետային կտորներ ցույց տալ, որոնց արանքում անդունդ է, որը դժվար ինքդ լրացնես, այլ պատմություն պատմել, որից մի բան կհասկանաս՝ առանց կոմիքսը բացելու։ Իսկ կոմիքսը բացելուց հետո էլ հասկանում ես, որ հեղինակները թքած ունեն օրիգինալի ու ընդհանրապես՝ բոլորի վրա։ Ես «Սփաունը» սիրում եմ, բայց ընդունում եմ, որ ինքը ահավոր տգեղ է։
Ի՞նչն է օբյեկտիվորեն լավ։ OST-ը։ Դա առաջին տեղում է. Korn, Marilyn Manson, The Crystal Method, The Prodigy ու լիքը-լիքը այլ թույն կատարողներ ու կատարումներ. հատկապես շքեղ են սկզբի ու վերջի տիտրերը՝ թե գեղարվեստական առումով, թե ուղեկցող երաժշտությամբ։ Երևի դրանք պատրաստողը ֆիլմի ստեղծման ընթացքին ընդհանրապես չի հետևել։ Որոշ հատուկ էֆեկտներ իրոք լավն են ու այն ժամանակվա համար հեղափոխական, բայց մեծ մասն ահավոր գրդոն են ու աչք ծակող։ Մեկ էլ, երևի, արժի նշել Ջոն Լեգուիզամոյի տպավորիչ խաղը Violator-ի դերում։ Վերջ։ Մնացածը։ Կատարյալ։ Աղբ է։ Որը ես սիրում եմ։