Իսկ հիմա՝ ամենաուշագրավ իրադարձությունների մասին.

🎻  Դասական երաժշտությունից…

▪️  Օքսֆորդի երգչախմբերից մեկը, հավատարիմ մնալով ավանդույթին, մոտ 5 դար բաղկացած էր միայն տղաներից. Հիմնադրումից 547 տարի անց կրթօջախը որոշել է խախտել պատմական ընթացքը՝ 2027-ից երգչախմբի դռները կբացվեն նաև աղջիկների առջև՝ http://bit.ly/4eLrZjW

▪️  Իսկ ահա այս ցանկում առանձնացված է 31 դասական ալբոմ՝ սիմֆոնիաներից մինչև կամերային գլուխգործոցներ, որոնք կօգնեն բացահայտել դասական երաժշտության «ոսկե ֆոնդը» ժամանակի քննությունն անցած լավագույն ձայնագրություններով` https://bit.ly/4cJYYTe

🇦🇲  Ապրիլի 29-ին Գրականության և արվեստի թանգարանում կկայանա «Վլադիլեն Բալյան. կոմպոզիտորի աշխատասենյակ» խորագրով ցուցադրության բացումը. Առանցքում Բալյանի փոքրիկ աշխատասենյակի ներկայացումն է՝ https://bit.ly/4eM3SBI

🏛️  Կերպարվեստից…

▪️  Տևական ժամանակ արվեստաբանները կարծում էին, որ Էլ Գրեկոյի «Քրիստոսի մկրտությունը» կտավը մեծամասամբ նրա որդու և օգնականների աշխատանքն է. Այսօր խաղի մեջ է մտել արհեստական բանականությունն ու այլ եզրակացություն արել՝ https://bit.ly/4d7SnDj

▪️  Էդվարդ Մունկի բացառիկ նախագծերից մեկը ստեղծվել էր ոչ թե պատկերասրահի կամ թանգարանի, այլ շոկոլադի գործարանի համար. Ավելի քան 1 դար Օսլոյում գտնվող գործարանի պատերը զարդարում են Մունկի 12 մոնումենտալ կտավները՝ https://bit.ly/4edLHEP

🇦🇲  Ճարտարապետ Միսաք Խոստիկյանը կտավի սպիտակ մակերեսն ընկալում է որպես ազատագրված տարածք, որտեղ ճարտարապետական մտածողությունը կարելի է վերաիմաստավորել. Նրա անհատական ցուցահանդեսի բացումը մայիսի 8-ին է՝ https://bit.ly/4tLIVeT

📷  Լուսանկարչությունից…

▪️  Օնորե դը Բալզակը հավատում էր, որ մարդու մարմինը կազմված է բազմաթիվ հաջորդական շերտերից, և ամեն անգամ լուսանկարվելիս տեսախցիկը «յուրացնում է» դրանցից մեկը. Այս տարօրինակ վախի պատճառով գրողը տագնապով էր վերաբերվում լուսանկարչության զարգացմանը՝ https://bit.ly/4sZnA0m

▪️  Փիթեր Բենսոնը 30 տարի լուսանկարել է քաղաքային միջավայրի անհետացումն ու բնակեցված թաղամասերի դատարկումը։ Նրա նոր ցուցահանդեսում ներկայացված կադրերը փոխանցում են արդեն գոյություն չունեցող թաղամասերի պատմությունն ու հիշողությունը` https://bit.ly/41YfIBe

🇦🇲  Երկրի օրվա առթիվ NASA-ն հրապարակել է մեր մոլորակի ևս մի քանի բացառիկ լուսանկար, որոնք արվել են Artemis II առաքելության ընթացքում. Ժամանակակից տեխնոլոգիաներով արված այս կադրերը լրացնում են Ապոլոն 8-ի հայտնի լուսանկարների պատմությունը՝ https://bit.ly/3QC7hci

🎶  Ժամանակակից երաժշտությունից…

▪️  1960-ականների ռոք հեղափոխության թեժ պահին Հերբ Ալպերտին հաջողվեց ջախջախել բոլոր ռեկորդներն ու կարճ ժամանակով դառնալ ավելի պոպուլյար, քան The Beatles-ը. 91-ամյա լեգենդար երաժիշտը պատմում է իր անհավանական հաջողության մասին՝ http://bit.ly/4sX3G6c

▪️  30 տարի առաջ էլ իռլանդացի կատակերգու-երգիչ Ռիչի Քավանան կարողացավ չարթերում գերազանցել նույնիսկ անգերազանցելի Սելին Դիոնին. Բառախաղի վրա հիմնված սկանդալային Aon Focal Eile երգը նոր լսարան է գտել ու երկրորդ կյանք է ստացել TikTok-ում՝ https://bit.ly/4tEjpbx

🇦🇲  Ջազ ասենք, ջազ լսենք. Ապրիլի 30-ին Ջազի միջազգային օրը Երևանում նշելու հրաշալի հնարավորություն ունենք։ Ջազի հայկական ասոցիացիան հրավիրում է Կասկադ՝ Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնի պուրակ, որտեղ համերգի հատուկ հյուրը Նինո Կատամաձեն է՝ https://bit.ly/4eJ5U5x

📚  Գրականությունից…

▪️  Սթիվեն Քինգի վեպերից մեկի՝ «Ընտանի կենդանիների գերեզմանոցի» առաջին ձեռագիրը թույլ է տալիս բացահայտել հեղինակի ստեղծագործական «խոհանոցը» և այն լեզվական հետաքրքիր գտածոները, որոնք տեղ են գտել գրքում՝ https://bit.ly/4sSme7r

▪️  40 տարի առաջ Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարանի նախկին նախագահի տնից անհետացած հազվագյուտ գրքերը վերջապես գտնվել են, բայց հանցագործի ինքնությունը դեռևս անհայտ է՝ https://bit.ly/4uiEF6F

🇦🇲  5 նոր գիրք՝ կոմիքսից մինչև վեպ, դետեկտիվից մինչև ծնողավարություն. Մայիսի 3-ին «Երազ» այգու փակ սրահում կանցկացվի «Երազի գիրք» մանկական գրական փառատոնը, հատուկ հյուրն է լատվիացի գրող Ռասա Բուգավիչուտե-Պեցեն՝ https://bit.ly/4mTcxV9

1953 թվականին, նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց United States Information Agency-ն՝ ԱՄՆ Տեղեկատվական գործակալությունը։ Դրա հիմնական նպատակը պարզ էր․ ազդել միջազգային հանրային կարծիքի վրա և համոզել հատկապես նոր ձևավորվող, դեռևս հստակ կողմնորոշում չունեցող հասարակությունների քաղաքացիներին, որ Ամերիկան ազատության սիմվոլն է։ Գործակալության կազմում գործում էր նաև Voice of America ռադիոկայանը, որը հաղորդումներ էր հեռարձակում աշխարհի տարբեր լեզուներով ու հասնում միլիոնավոր մարդկանց։

Բայց այս ամբողջ պրոպագանդիստական հաջողված նախագծում մի լուրջ ու համակարգային մարտահրավեր կար, որը Խորհրդային Միությունը շատ արագ նկատեց ու սկսեց ակտիվորեն օգտագործել Միացյալ Նահանգների դեմ։ ԱՄՆ-ում ռասսայական խտրականությունը լրջագույն խնդիր էր։ Սեգրեգացիան հաճախ դրսևորվում էր բռնության և բացահայտ անարդարության ձևով։ Մինչ ԱՄՆ-ն փորձում էր ներկայանալ որպես «ազատության մոդել», ներքին այս հակասությունն ավելի ու ավելի դժվար էր թաքցնել։

Խորհրդային քարոզչությունը այս թեման օգտագործում էր առավելագույն արդյունավետությամբ։ Խորհրդային միության տարածքում ստեղծվում էին թեմայի վերաբերյալ ֆիլմեր, հնչում էր աֆրոամերիկացիների երաժշտությունը, ընդգծվում թեմայի դրամատիզմը։ 1950-ականներին այս թեման առավել քան երբևէ արդիական էր։ Կրակի վրա յուղ լցրեց 1955 թվականին Միսիսիպի նահանգում տեղի ունեցած ողբերգությունը՝ 14-ամյա Էմմեթ Թիլի դաժան սպանությունը, ինչը հետագայում արդարացվել էր դատարանի կողմից ու դարձել միջազգային սկանդալ։

Սա լրջորեն վնաս հասցրեց ԱՄՆ-ի միջազգային հեղինակությանը։ Ռասայական հարցը դարձավ ամերիկյան դիվանագիտության աքիլեսյան գարշապարը։ Այս իրավիճակում Վաշինգտոնում հասկացան, որ աշխարհին դիմելու այլ ձև, այլ լեզու պիտի գտնեն։ Եվ այդ լեզուն դարձավ երաժշտությունը։

1955 թվականի հունվարի 6-ին Voice of America-ն՝ Ամերիկայի ձայնը, եթեր հեռարձակեց նոր ծրագիր՝ Jazz Hour կամ ջազի ժամ։ Առաջին հայացքից սա պարզապես երաժշտական հաղորդում էր, բայց ժամանակը ցույց տվեց, որ այն շատ ավելի մեծ ռազմավարության մաս էր։ Այդ ժամանակ ջազը Խորհրդային երկրներում գրեթե արգելված երևույթ էր։ Այն ընկալվում էր որպես «կապիտալիստական փտած մշակույթ», տարածված էին նույնիսկ աբսուրդ կարգախոսներ՝ «այսօր ջազ ես նվագում, վաղը հայրենիքդ կվաճառես»։ Բայց նաև այդ «արգելված» բնույթն էր ջազը երիտասարդների համար այդքան գրավիչ դարձնում։

Այսպիսով՝ հաղորդման վարողը դարձավ Ուիլիս Քոնովերը։ Ի սկզբանե նա թեմայի գիտակ ու պրոֆեսիոնալ չէր, պարզապես սիրում էր այս երաժշտությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ ծառայում էր բանակում, Քոնովերը սկսել էր հավաքել, լսել ու ուսումնասիրել ջազային ձայնագրություններ, հետո արդեն դարձել էր ռադիոհաղորդավար։ Քոնովերի ոճը յուրահատուկ էր։ Նա խոսում էր դանդաղ, հստակ արտասանությամբ։ Գիտակցում էր, որ իրեն լսում են աշխարհի տարբեր երկրներից, որտեղ անգլերենը մայրենի լեզու չէ։ Նրա խորը, «թավշյա» ձայնը տարիների ընթացքում ամբողջ աշխարհի ջազասերների համար ճանաչելի դարձավ։

Քոնովերը գրեթե երբեք չէր խոսում քաղաքականությունից։ Բայց ազատության գաղափարը մշտապես առկա էր նրա խոսքում։ Նրա ներկայացմամբ ջազը երաժշտություն էր, որտեղ յուրաքանչյուր երաժիշտ ազատ է, բայց միևնույն ժամանակ համագործակցում է մյուսների հետ։ Եվ սա, ըստ ռադիոհաղորդավարի, հենց Ամերիկայի գաղափարն էր։ Արդյունքը զարմանալի էր։ Միլիոնավոր մարդիկ ամբողջ աշխարհում ամեն երեկո միացնում էին իրենց ռադիոները ու լսում այս հաղորդումը։ Շատերի համար սա առաջին հանդիպումն էր ամերիկյան մշակույթի հետ՝ առանց պաշտոնական քարոզչության, առանց ուղիղ քաղաքական ուղերձների։

Ռադիոն առաջին քայլն էր, որովհետև ծանր հրետանին դեռ առջևում էր։ 1956 թվականին բոլոր ժամանակների մեծագույն երաժիշտներից մեկը՝ Լուի Արմսթրոնգը, ելույթ ունեցավ Աքրայում՝ այն ժամանակ դեռ բրիտանական գաղութ հանդիսացող Ոսկե Ափի մայրաքաղաքում, որը շուտով պետք է դառնար անկախ Գանա։ Նրա համերգին մասնակցում էր շուրջ 100 հազար մարդ։ Արմսթրոնգը ցնցված էր։ Նրա երաժշտությունը տեղացիներն ընդունել էին այնպիսի ոգևորությամբ, որն անգամ ինքը՝ երաժիշտը չէր ակնկալում։

Վաշինգտոնում այս ֆենոմենն անմիջապես նկատեցին։ Քաղաքական գործիչները վերջապես հասկացան, որ ջազը կարող է անել այն, ինչ չի կարող անել ոչ մի պաշտոնական հայտարարություն։ Երաժշտությունը կարող է ստեղծել զգացմունքների վրա հիմնված կապ, որը ժամանակի ընթացքում նաև գաղափարական տարրեր կփոխանցի։ Այսպես ծնվեց սառը պատերազմի մշակութային պայքարի ամենահետաքրքիր դրվագներից մեկը՝ «Ջազի դեսպաններ» ծրագիրը։ Ջազը՝ իր ազատության, իմպրովիզացիայի և բազմազանության գաղափարներով, դարձավ այդքան անհրաժեշտ նոր ու համամարդկային լեզուն։

Ծրագրի մեկնարկը համարվում է 1956 թվականին Դիզի Գիլեսփիի գլխավորությամբ առաջին մեծ շրջագայությունը։ Խմբի կազմում սևամորթ ու սպիտակամորթ երաժիշտներ կային ու սա ինքնին արդեն քաղաքական ուղերձ էր։ Գիլեսփին հայտարարում էր, որ շեփորն իր «զենքն» է, որով cold war-ը՝ սառը պատերազմը կարելի է դարձնել cool war։ Այս բառախաղը երկակի նշանակություն ուներ, որովհետև այդ շրջանում ջազում ևս cool ուղղությունն էր առաջացել։ Թուրքիայում, Իրանում, Սիրիայում, Պակիստանում և այլ երկրներում խմբի ելույթները իսկապես ավելի տպավորիչ ու ազդեցիկ էին, քան ցանկացած պաշտոնական ելույթ։ Ջազը կարողանում էր շրջանցել քաղաքական դիմադրությունը ու ստեղծում էր անմիջական, մարդկային կապ։

Այնուամենայնիվ, այս պատմությունը պետք չէ դիտարկել միայն որպես հաջողված մշակութային դիվանագիտության դրվագ։ Այն միաժամանակ բազմաթիվ հակասություններ ուներ։ Ջազը ծնվել էր աֆրոամերիկյան փորձառությունից, ստրկության և ճնշման պատմությունից, դրա ռիթմերը և բլյուզային հնչողությունը գալիս էին հարավային նահանգների դաշտային երգերից։ Եվ ահա՝ պետությունը հենց այդ երաժշտությունն էր օգտագործում, որպեսզի ցույց տար, թե Ամերիկան հաղթահարել է իր ռասայական խնդիրները։ Իրականում, ինչպես ցույց են տալիս պատմական փաստերը ու ինչպես արդեն նշեցինք, 1950-ականներին իրավիճակը հաճախ անգամ սրվում էր։ Այդ հակասությունը շատ լավ տեսնում ու գիտակցում էին նաև երաժիշտները։ Նրանք հասկանում էին, որ իրենցից ակնկալվում է ներկայացնել «ազատ Ամերիկան», բայց իրենք ապրում են այլ իրականության մեջ։

Այդուհանդերձ, ծրագիրը շարունակվեց և նույնիսկ ընդլայնվեց։ Բայց այս ամբողջ պատմությունն ավելի լայն համատեքստ ունի։ 1950-60-ականներին աշխարհը արագ փոխվում էր, գաղութային համակարգը փլուզվում էր, և նորանկախ պետությունները հայտնվում էին երկու գերտերությունների միջև մրցակցության կենտրոնում։ ՄԱԿ-ի անդամ երկրների թիվը կտրուկ աճում էր, և այդ նոր երկրները սկսում էին ազդել միջազգային հարաբերությունների վրա։ Այս պայմաններում Միացյալ Նահանգների համար չափազանց կարևոր էր ընդլայնել իր ազդեցության լծակները՝ այդ թվում՝ մշակութային։ Ջազը դարձավ այդ ներկայության ամենաարդյունավետ ձևերից մեկը, որովհետև այն միաժամանակ և՛ ամերիկյան էր, և՛ գլոբալ, և՛ հասկանալի տարբեր մշակույթների մարդկանց համար։

1960-ականների սկզբին «ջազի դեսպանների» ծրագիրը մտավ նոր փուլ։ Այն ուղղակիորեն հասավ ամենաբարդ ուղղություններից մեկին՝ Խորհրդային Միությանը։ Մինչև այդ ջազը հիմնականում շրջանառվում էր «փակ» տարածքներում, ռադիո ալիքներով կամ Ասիայում ու Աֆրիկայում առանձին շրջագայություններով։ 1962 թվականին, Նիկիտա Խրուշչովի համաձայնությամբ, վերջապես կազմակերպեցին ԽՍՀՄ-ում ամերիկյան ջազի առաջին խոշոր շրջագայությունը՝ Բենի Գուդմենի գլխավորությամբ։

Այսպիսով երաժշտությունը կրկին երկխոսելու հնարավորություն տվեց։ Ի դեպ, արդկային անմիջականությամբ հայտնի Ջորջ Ավագյանը դարձավ այս ուղևորության առանցքային գործիչը՝ թե՛ կազմակերպչական, թե՛ միջմշակութային առումով։ Ավագյանը միակ մարդն էր խմբում, որ ծնվել էր Խորհրդային տարածքում, և իրեն թվում էր, թե սա կարող էր պատրվակ դառնալ իշխանությունների հնարավոր ճնշումների համար։ Հայրը դեռ ԱՄՆ-ից զգուշացրել էր՝ «շուրջբոլորդ նայիր, ուրիշների գործերի մեջ չխրվես»։

Արտիստների շրջագայությունը Մոսկվայում ու մի շարք այլ քաղաքներում այնքան մեծ հետաքրքրություն էր առաջացրել, որ համերգներից հետո խորհրդային երաժիշտները ժամերով «բաց չէին թողնում» նրանց։ Քաղաքային ակումբներում գաղտնի jam session-ներ էին կազմակերպում, որտեղ խորհրդային և ամերիկյան երաժիշտները միասին նվագում էին ու զերծ էին պաշտոնական վերահսկողությունից։ Մի քանի տասնամյակ անց, 1990 թվականի գարնանը, Ավագյանին Խորհրդային Միությունից Ավագյանին կրկին «հիշում են»։ Այս անգամ՝ Միացյալ Նահանգներում գործող ԽՍՀՄ դիվանագիտական ներկայացուցչությունից։ Ջորջը լարված էր ու չէր հասկանում, թե ինքն ի՞նչ գործ ունի այդ միջոցառմանը։ Դահլիճում հավաքված էին ամերիկացի և խորհրդային լրագրողներ, նաև ԽՍՀՄ դեսպան Յուրի Դուբինինը։ Վերջինս մոտենում է Ավագյանին, և հստակ, հանդիսավոր ձայնով հայտնում.

«ԽՍՀՄ կառավարությունը որոշել է ձեզ պարգևատրել իր բարձրագույն պարգևով՝ Լենինի շքանշանով՝ երկու երկրների միջև մշակութային կապերի ամրապնդման գործում ձեր բացառիկ ներդրման համար»։

Այս պարգևը իսկապես աննախադեպ դարձավ։ Ջորջ Ավագյանն ԱՄՆ քաղաքացիներից միակն էր, որ Լենինի շքանշան էր ստացել։

Սառը պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո ջազը շարունակեց մնալ մշակութային կապի արդյունավետ միջոց։ 1960-70-ականներին ամերիկացի երաժիշտները պարբերաբար այցելում էին ԽՍՀՄ, իսկ 1980-ականներին, երբ քաղաքական հարաբերությունները կրկին սրվեցին, մշակութային շփումները գրեթե միակ ակտիվ կապը դարձան։ Այդ տարիներին համերգները հաճախ կազմակերպվում էին ավելի փակ միջավայրերում՝ օրինակ դեսպանատներում կամ հարակից տարածքներում։ Մոսկվայում դա հայտնի Spaso House-ն էր, Լենինգրադում՝ ամերիկյան հյուպատոսության շենքը։ Այստեղ մթնոլորտը շատ ավելի ազատ էր՝ փոքր լսարան, անմիջական շփում, հաճախ նաև համատեղ jam session-ներ խորհրդային երաժիշտների հետ։

Այս հանդիպումները, որքան էլ սահմանափակ էին, կարողանում էին իրական կապեր ստեղծել։ Մարդիկ մասնակցելու համար հաճախ ռիսկի էին դիմում։ Պետք էր անձնագիր ցույց տալ, վերահսկողություն անցնել, և շատերի համար սա կարող էր աշխատանքի կամ կարիերայի մեջ խնդիրներ առաջացնել։ Բայց այնուամենայնիվ, նրանք գնում էին, որպեսզի տեսնեն իրենց կուռքերին և միանան այդ յուրօրինակ մշակութային երկխոսությանը։

«Ջազի դեսպաններ» ծրագիրը փափուկ ուժի կիրառման դասական օրինակ էր։ Մարդիկ կարող էին չհամաձայնել Միացյալ Նահանգների քաղաքականության հետ, բայց միևնույն ժամանակ պաշտել Լուի Արմսթրոնգին կամ լսել Ուիլիս Քոնովերի հաղորդումները։ Սա է փափուկ ուժի իրական մեխանիկան՝ դիրքորոշումը կտրուկ փոխելու փոխարեն շփման ու երկխոսելու, լսելու դուռ բացել։

✍️ Նանե Մանուկյան / PAN

PAN-ի այս ցուցակի ֆիլմերը միավորում է ոչ միայն տեխնիկական բեկումը. դրանցից յուրաքանչյուրը վերասահմանել է, թե ինչ է ընդհանրապես նշանակում կինոյում, մեծ էկրանին որևէ բան տեսնելը:

1. «2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը» (2001: A Space Odyssey, 1968)

Կուբրիկը սկսել է «Ոդիսականի» ստեղծումը` մտքում պահելով նպատակ, որը 1968-ին շատերը խելագարություն կհամարեին. ստեղծել ֆիլմ տիեզերքի մասին, որը նման չէր լինի էժանագին դեկորացիաների հավաքածուի։ Դրան հասնելու համար նա փաստացի հիմնել է սեփական գիտահետազոտական ստուդիան։

«Համակցված լուսանկարչության» տեխնիկան, որն իրենից ներկայացնում է տեսախցիկի ճշգրիտ սինքրոնացմամբ ֆոնի պրոյեկտումը դերասանների հետևի էկրանին, թույլ է տվել ստանալ անկշռության պատկերներ, որոնցից 1968-ի հանդիսատեսի շունչը կտրվում էր։ Իսկ անցումն «Աստղային դարպասներով», որտեղ պսիխոդելիկ ստրոբոսկոպիկ պատկերները պետք է փոխանցեին անցումը տարածության ու ժամանակի միջով, նկարահանվել է հատուկ լուսավորված նյութերի երկայնքով տեսախցիկը քաշելու միջոցով, ամիսների մեթոդիկ աշխատանքի արդյունքում։

Ֆիլմի արտադրության ընթացքում հեղինակներն օգտվել են ՆԱՍԱ-ի խորհրդատվությունից, ինչի շնորհիվ ֆիլմն ավելի համոզիչ տեսք ունի, քան առաջին տիեզերական թռիչքների վավերագրական նկարահանումների մեծ մասը։ Միգուցե հենց այստեղից էլ ծնվել է լեգենդը, համաձայն որի մարդկանց` Լուսնի մակերևույթ իջնելու առաջին կադրերը ևս նկարել է Կուբրիկը` ստուդիական պավիլյոնում։

Սակայն Կուբրիկի գլխավոր նվաճումը ոչ թե առանձին հնարքներն են, այլ աշխարհի տոտալ հավաստիությունը։ Տիեզերավերը թռչում են լռության մեջ, շարժվում են դանդաղ ու վեհաշուք, ունեն ռեալիստիկ ինտերֆեյսներով աշխատանքային ինտերիերներ; անկշռությունը ցուցադրվում է ոչ թե որպես էֆեկտ, այլ որպես գոյության պայման։ Ոչ մի դետալ գոյություն չունի հանուն «վաու» էֆեկտի, յուրաքանչյուր վիզուալ լուծում ծառայում է հանդիսատեսի մոտ զգացողության ստեղծմանը, որ էկրանին տեղի ունեցողը լրիվ իրական է։

Ֆիլմն էկրաններ է բարձրացել Լուսնի վրա վայրէջքից մեկ տարի առաջ, ու շատերը կինոթատրոններից դուրս են եկել` համոզված լինելով, որ Կուբրիկը ֆիլմը նկարել է իրական տիեզերքում։ Սա հնարավոր գնահատականներից լավագույնն է։

2. «Աստղային պատերազմներ» (Star Wars, 1977)

Մինչև 1977-ը վիզուալ էֆեկտների արդյունաբերությունը Հոլիվուդում եղել է ստագնացիայի փուլում։ Ստուդիաների մեծ մասն օգտագործել է լուծումներ, որոնք չէին փոխվել 1950-ականներից: Ռեժիսոր Ջորջ Լուկասը հիմնադրել է ILM (Industrial Light & Magic) վիզուալ էֆեկտների ստուդիան, որովհետև ոչ մի տեղ չի կարողացել գտնել մասնագետների, ովքեր ի վիճակի կլինեին անել այն, ինչ ինքն էր ուզում։

Գլխավոր հեղափոխական լուծումը տեսախցիկի շարժման կառավարման համակարգն է, որը թույլ է տվել միլիմետրի ճշտությամբ մի քանի անգամ վերարտադրել նույն անցումը տարածության միջով։ Սա ճանապարհ է բացել շերտավոր կոմպոզիտինգի համար։ Նկարահանված տասնյակ առանձին էլեմենտներ (տիեզերանավեր, լազերներ, մոլորակներ, պայթյուններ) կարող էին միավորվել մեկ ընդհանուր տեսարանում՝ միասնական լույսով ու շարժմամբ։ Մահվան Աստղի մոտ մղվող ճակատամարտը պահանջել է ավելի քան 350 օպտիկական շերտ, թիվ, որն աներևակայելի է եղել այդ ժամանակաշրջանի համար։

Սակայն տեխնիկական հեղափոխությունն այս դեպքում անբաժանելի է պատմողականից։ Լուկասը տիեզերանավերը նկարահանել է այնպես, ինչպես նկարահանում են ռազմական քրոնիկոնը՝ ցածր թռիչքներ, խառնաշփոթ, մաշված մակերևույթներ, իրական մարտի զգացում։ Մինչև «Աստղային պատերազմները» տիեզերական կինոն կամ ստերիլ ու էլեգանտ էր (Կուբրիկ), կամ էլ ստվարաթղթե ու էժանագին։ Լուկասը հորինել է երրորդ ուղին. տիեզերքը որպես վայր, որտեղ իրերը շարքից դուրս են գալիս, տիեզերանավերն ունեն պատմություն, իսկ տեխնիկան ոչ թե առաջընթացի խորհրդանիշ է, այլ ուղղակի գործիք։

ILM-ը շարունակում է աշխատել արդեն գրեթե կես դար, ու համակարգչային գրաֆիկայի պատմության բեկումնային պահերի մեծ մասն այն ամենի անմիջական ժառանգներն են, ինչ հորինվել է հենց այս ֆիլմի համար։

3. «Շեղբի վրայով վազողը» (Blade Runner, 1982)

Կուբրիկի «Ոդիսականի» հատուկ էֆեկտների ստեղծողներից Դուգլաս Թրամբուլը մինչև 1982-ը մշակել է «Էմոուշն» (Emotion) համակարգը, որը թույլ էր տալիս նկարահանել վայրկյանում մինչև 60 կադր արագությամբ ու ստեղծել գերհստակ, գրեթե հալյուցինագեն պատկեր։ «Շեղբի վրայով վազողի» համար այս տեխնիկան կիրառվել է մակետների նկարահանման համար։

2019-ի Լոս Անջելեսը մանրակրկիտ կերպով կառուցվել է ֆիզիկական մակետի տեսքով` լուսավորված լույսի հազարավոր մանր աղբյուրներով։ Այն նկարվել է այնպես, որ հանդիսատեսը ստիպված լիներ անընդհատ ինքն իրեն հիշեցնել, որ դրանք իրական դեկորացիաներ չեն։ Թայրելի բուրգը, ճախրող գովազդային հոլոգրամները, անձրևը՝ այս ամենը ֆիզիկական օբյեկտներ են` նկարահանված ուղղակի մանիակալ մանրամասնությամբ։ Թիմն աշխատել է շուրջօրյա՝ ամիսներ շարունակ։

Կարևոր է, որ ֆիլմի վիզուալ լեզուն ոչ միայն պատկերում է ապագան, այլև կառուցում է այդ թեմայով սեփական արգումենտը։ Կադրի ծանրաբեռնվածությունը գովազդով, ճարտարապետական ոճերի միախառնումը, մշտական անձրևը, մառախուղն ու հավերժական ծուխը, որն անթափանց է դարձնում հորիզոնը. սրանք դեկորատիվ լուծումներ չեն, սրանք ձև են, որի միջոցով ֆիլմը խոսում է այն մասին, թե ինչ է նշանակում կորցնել կողմնորոշումը մի աշխարհում, որտեղ ջնջված են կենդանիի ու արհեստականի միջև սահմանները։ «Շեղբի վրայով վազողի» էսթետիկան մատրիցա դարձավ մի ամբողջ ժանրի համար։ Կիբերպանկը որպես վիզուալ լեզու սկսվում է հենց այստեղից։ Ապագայի մասին ոչ մի ֆիլմ հետագայում չէր կարող անտեսել այն, ինչ արվել է այստեղ։

4. «Տերմինատոր 2. Դատաստանի օր» (Terminator 2: Judgment Day, 1991)

Երբ կադրում առաջին անգամ երևացել է հեղուկ մետաղից Т-1000-ը, 1991-ի հանդիսատեսը տեսել է սկզբունքորեն լրիվ նոր բան. համակարգչային կերպար, որը փոխազդում է իրական օբյեկտների ու իրական դերասանների հետ այնպես, որ անհնար է տարբերել։ ILM-ը երկու տարի է ծախսել ալգորիթմների մշակման վրա, որոնք թույլ էին տալիս իրական ժամանակում իմիտացնել արտացոլող մակերևույթները։ Այն, ինչն այսօր թվում է տարրական, 1991-ին հաշվողական տեսանկյունից անիրագործելի խնդիր էր։

Տրանսֆորմացիայի յուրաքանչյուր տեսարանի համար թիմը ձեռքով նկարել է անցումային վիճակները, ապա գտել միջոց պրոցեսը ֆիզիկապես համոզիչ դարձնելու համար` հաշվի առնելով, թե կոնկրետ ինչպես է շարժվում մետաղը, ինչպես է այն հոսում, ինչ է պատահում, երբ այն կտրում են: Ոչ մի սկզբնական կոնցեպտ չի աշխատել, ամեն ինչ անհրաժեշտ է եղել հորինել ընթացքում։

Բայց «Տերմինատոր 2»-ում տեխնիկական լուծումները վակուումում չեն։ CGI-ի յուրաքանչյուր կիրառում արդարացված է նարատիվային ու էմոցիոնալ առումով։ Т-1000-ի տրանսֆորմացիաները ատրակցիոն չեն, այլ ֆիզիկական խոցելիությունից ազատ վտանգի վիզուալիզացիա։ Որքան ավելի համոզիչ է էֆեկտը, այնքան ավելի սարսափելի է կերպարը: Ջեյմս Կեմերոնն այնպես է ինտեգրել համակարգչային գրաֆիկան նկարահանման պրոցեսում, որ CGI-ն ու պրակտիկ էֆեկտներն աշխատել են որպես միասնական համակարգ, այլ ոչ թե որպես անկախ կտորներից կարված վերմակ։ Ֆիլմը սահմանել է ստանդարտ, որից ամբողջ արդյունաբերությունն օգտվում էր հաջորդ տասը տարիների ընթացքում։ Դա այն ժամանակն էր, երբ CGI-ը գոյություն ուներ ոչ թե ինքն իրեն ցուցադրելու, այլ պատմությանը սպասարկելու համար։

5. «Յուրայի դարաշրջանի այգին» (Jurassic Park, 1993)

«Այգու» արտադրության սկզբում ենթադրվել է, որ դինոզավրերը կանիմացվեն կադր առ կադր նկարահանման (stop-motion) մեթոդով՝ տեխնիկա, որին հատուկ էֆեկտների մասնագետ Ֆիլ Թիփեթը նվիրել է իր ամբողջ կարիերան։ Սակայն երբ ILM-ը ցույց է տվել Սթիվեն Սփիլբերգին շարժման մեջ գտնվող թվային տիրանոզավրի թեստային ռենդերը, Թիփեթը, ըստ լեգենդի, ասել է. «Ես հենց նոր դարձա անհետացած տեսակ»։

Արդյունքում երկու մեթոդներն էլ օգտագործվել են համատեղ, ու այս լուծումն ավելի իմաստուն էր, քան թվում է։ Սթեն Ուինսթոնի անիմատրոնիկաները (իրական, հրապարակում ֆիզիկապես ներկա մի քանի տոննա քաշով օբյեկտներ) դերասաններին տվել են փոխազդեցության իրական կետ։ Սեմ Նիլի արձագանքը, երբ նա տեսնում է բրախիոզավրին, ռեժիսորական ուղղորդման կարիք չի ունեցել, որովհետև նա բառացիորեն նայել է հսկայական ու իրական մի բանի։

Որպես ռեժիսոր Սփիլբերգը կայացրել է որոշում, որն ակնհայտ միայն հետին թվով։ Առաջին դինոզավրերին մենք տեսնում ենք ցերեկային ժամին, լիակատար լուսավորության ներքո։ Նախկինում հատուկ էֆեկտներ ստեղծողների մեծ մասն իրենց հրեշներին թաքցրել է ստվերում ու հեռավոր պլաններում, որպեսզի դրանց արհեստական ծագումը շատ աչք չծակի։ «Յուրայի դարաշրջանի այգին» CGI դինոզավրին կանգնեցրել է արևի ուղիղ ճառագայթների տակ ու աչքն անգամ չի թարթել։ Բրախիոզավրը 1990-ականների ամենառադիկալ կինեմատոգրաֆիկ պահերից մեկն է ոչ թե տեխնիկապես անթերի լինելու պատճառով, այլ որովհետև կենդանին կադրում գոյություն ունի նույն վստահությամբ, ինչ իր կողքի իրական ծառերը։ Դուռը, որ բացել է այս ֆիլմը, այլևս երբեք չի փակվելու։

6. «Մատրիցա» (The Matrix, 1999)

Bullet time կոչվող վիզուալ հնարքը Վաչովսկիները չեն հորինել, բայց հենց նրանք են գտել դրան համապատասխանող նարատիվային ու փիլիսոփայական իմաստը: Տեխնիկապես այս էֆեկտին հասել են 120 սինքրոնացված ֆոտոխցիկներն օբյեկտի շուրջ աղեղաձև տեղադրելու միջոցով։ Հաջորդաբար մշակելով պատկերները՝ մասնագետները կարողացել են ստեղծել ժամանակի մեջ սառած գործողության շուրջ պտտվող տեսախցիկի պատրանք: Խնդիրն այն էր, որ միջակայքերը համակարգչային գրաֆիկայի միջոցով լրացնելը, կամ շարժման մեջ իրական նկարահանումը չէին ապահովում պահանջվող որակը։ Ստիպված են եղել հորինել հիբրիդային համակարգ, որտեղ միջանկյալ կադրերի մի մասը ստեղծվում է թվային ինտերպոլյացիայով, իսկ մյուս մասը նկարահանվում է ֆիզիկապես: Էկրանային ժամանակի մի քանի վայրկյանի համար ամբողջ աշխատանքը տևել է մեկ տարուց ավելի։

Սակայն «Մատրիցայի» գլխավոր նվաճումը ոչ թե ինքնին bullet time-ն է, այլ այն, որ Վաչովսկիները կարողացել են վերածել այն վիզուալ մետաֆորի: Իրականությունը դանդաղեցնելու ու որսալու Նեոյի ունակությունն աշխարհի՝ սիմուլյացիա լինելու բառացի վիզուալիզացիա է: Երբ ֆինալում նա ագենտների մարդկային մարմինների փոխարեն տեսնում է նրանց կոդը, դա նույն վիզուալ լեզուն է, ուղղակի մերկացված:

Ֆիլմը ստեղծել է վիզուալ լուծումների բառարան, որից օգտվել են հաջորդ քսան տարիների ընթացքում։ Սակայն bullet time-ի ճշգրիտ նմանակումներն ակնթարթորեն վերածվում են պարոդիայի, քանի որ «Մատրիցայի» կոնցեպտից դուրս էֆեկտը կորցնում է իմաստը: Քիչ վիզուալ գյուտեր են նույնքան անբաժանելի իրենց ծնած գաղափարից:

7. «Մատանիների տիրակալը. Երկու ամրոց» (The Lord of the Rings: The Two Towers, 2002)

Էնդի Սերկիսի մարմնավորած Գոլումն այն պահն է, երբ performance capture տեխնոլոգիան զուտ տեխնիկական հետաքրքրությունից վերածվել է լիարժեք դերասանական գործիքի: Weta Digital-ը մշակել է շարժումների գրանցման համակարգ, որը թույլ է տվել գրանցել դեմքի միմիկայի ամենափոքր շարժումներն ու փոխանցել դրանք թվային կերպարին նյուանսների նվազագույն կորստով։ Մինչ այդ CGI կերպարները կամ բացահայտ ոչ մարդկային էին (ու դա աշխատում էր), կամ տառապում էին «չարագույժ հովտի» էֆեկտից: Գոլումն առաջինն էր, ով անցավ բարակ եզրագծով. բավականաչափ մարդկային՝ էմոցիոնալ արձագանք առաջացնելու համար, ու բավականաչափ ոչ մարդկային՝ սահմռկեցուցիչ լինելու համար: Գոլումի երկու անձերի՝ ինքն իր հետ վեճի տեսարանը, ամբողջությամբ նկարահանված թվային տարածությունում ու հիմնված Սերկիսի շարժումների վրա, դարձել է կինոյում դերասանի առկայության նոր մոտեցման մանիֆեստ:

Զուգահեռաբար, Weta-ն լուծել է մասշտաբի խնդիրը։ Հազարավոր ուրուկ-հայների մասնակցությամբ Հելմի կիրճի ճակատամարտը պահանջել է ամբոխի վարքագիծն ինքնավար կերպով կառավարելու ունակ համակարգ: Հատուկ այս ֆիլմի համար զրոյից ստեղծված MASSIVE ծրագիրը յուրաքանչյուր թվային զինվորի օժտել է սեփական արհեստական բանականությամբ. նրանք արձագանքել են շուրջը կատարվողին, ընդունել մարտական որոշումներ, ունեցել են շարժման հետագծեր, որոնք ռեժիսորը չի վերահսկել։ Թեստային ռենդերների ժամանակ թվային բանակները երբեմն շրջվել են ու փախել վտանգից, քանի որ նրանց ԱԲ-ն արդարացիորեն մարտն ինքնասպանություն է համարել: Ոչ ոք դա չի սովորեցրել նրանց: Սա փոքր դետալ է, որի մասին գրեթե ոչ ոք չգիտի, բայց այն ճշգրտորեն նկարագրում է արվածի մասշտաբները:

8. «Ավատար» (Avatar, 2009)

Ջեյմս Կեմերոնը «Տիտանիկից» (Titanic, 1997) հետո սպասել է տասներկու տարի, մինչև տեխնոլոգիաները թույլ են տվել նրան նկարել «Ավատարը»։ Սա չափազանցություն չի։ 1997-ին նա գրել է սևագիր սցենարը, սակայն նայելով այն ժամանակվա CGI-ի վիճակին` հետաձգել է նախագիծը մինչև ավելի լավ ժամանակներ։

Պանդորա մոլորակը ստեղծվել է որպես լիարժեք գլոբալ էկոհամակարգ. բույսերի բիոլյումինեսցենցիան հիմնված է իրական գիտական տվյալների վրա, ֆլորայի ու ֆաունայի յուրաքանչյուր տարր ունի հստակ գրված էվոլյուցիոն տրամաբանություն, նկարիչների թիմն աշխատել է դետալների վրա, որոնք հանդիսատեսը երբեք չի էլ նկատում։

Նկարահանումների համար Կեմերոնը մշակել է վիրտուալ տեսախցիկների նոր համակարգ։ Ռեժիսորը կանգնել է նկարահանման հրապարակում ու մոնիտորի միջոցով իրական ժամանակում նայել դերասաններին արդեն Պանդորայի թվային աշխարհում։ Սա թույլ է տվել թվային տարածության հետ աշխատել նույն ինտուիցիայով, ինչ ֆիզիկական նկարահանման ժամանակ։

Գլխավոր խնդիրը, որը սկզբունքորեն լուծել է «Ավատարը», ոչ մարդկային էակների մեջ «չարագույժ հովտի» էֆեկտի հաղթահարումն է: Նա'վիները անատոմիապես բավականաչափ հեռու են մարդկանցից (հասակ, համամասնություններ, պոչ, նեյրոնային կցիչ), որպեսզի ուղեղը չմիացնի «սա իսկական մարդ չի» տագնապը, բայց էմոցիոնալ առումով բավականաչափ մոտ են, որպեսզի գործի լիարժեք էմպատիան: Կեմերոնը գտել է ճշգրիտ բալանսը, ու դա գիտակցված գեղարվեստական ռազմավարություն է, ոչ թե տեխնիկական պատահականություն:

«Ավատարի» ռեկորդային ու մինչև հիմա չգերազանցված ֆինանսական հաջողությունը ապահովվել է ոչ միայն դիտարժանության, այլև հազվագյուտ հանգամանքի շնորհիվ. հանդիսատեսն իսկապես անհանգստանում է թվային էակների համար: Ոչ թե հիանում է ռենդերով, այլ հենց ապրումակցում է:

9. «Գրավիտացիա» (Gravity, 2013)

«Գրավիտացիան» ստեղծված է գրեթե նույն սկզբունքով, ինչ «Տիեզերական ոդիսականը», ուղղակի քառասունհինգ տարվա տարբերությամբ ու այլ գործիքներով: Ալֆոնսո Կուարոնը բախվել է նույն խնդրին. անկշռությունը հնարավոր չի համոզիչ կերպով խաղալ ոչ երկրի վրա, ոչ էլ թռչող ինքնաթիռում (պարաբոլիկ թռիչքը տալիս է ընդամենը մի քանի վայրկյան):

Լուծումն արտադրության սովորական տրամաբանությունը գլխիվայր շրջելն էր։ Տեսարանների մեծ մասի նկարահանման ժամանակ դերասաններն անշարժ են եղել, իսկ դեկորացիաներն ու տեսախցիկը շարժվել են նրանց շուրջը: Սանդրա Բուլոքը նկարահանումների զգալի մասն անցկացրել է հատուկ կառուցված «լուսային արկղի» ներսում՝ 4096 հատ LED-վահանակներից բաղկացած խորանարդ, որոնք աներևակայելի ճշգրտությամբ վերարտադրել են տիեզերքի լուսավորությունը ստուդիական պայմաններում: CGI-ը կազմում է պատկերի մոտ 80%-ը, սակայն հանդիսատեսը չունի ոչ մի գործիք դա բացահայտելու համար:

Կուարոնն ու նրա օպերատոր Էմանուել Լյուբեցկին ամբողջ ֆիլմը կառուցել են մեկ` անընդհատություն սկզբունքի շուրջ: Հայտնի երկար պլանը, որով բացվում է ֆիլմը, տևում է տասներեք րոպե առանց մոնտաժային կտրվածքի, սակայն իրականում այն հավաքված է ավելի քան 150 առանձին դետալներից, որոնք կարված են այնպես, որ կարն անտեսանելի է: Սա պարզապես տեխնիկական վարժանք չի։ Հայացքի անընդհատությունը տիեզերքի բաց տարածությունում պարադոքսալ կերպով առաջացնում է կլաուստրոֆոբիկ էֆեկտ, ֆիզիոլոգիական զգացողություն, որ ելք չկա: Ոչ մի մոնտաժային ֆիլմ չի կարող տալ այս էֆեկտը:

«Գրավիտացիան» այն հազվագյուտ դեպքերից է, երբ տեխնիկական գաղափարն ու գեղարվեստական խնդիրն այնքան ճշգրիտ են համընկնում, որ անհնար է ասել, թե որն է եղել առաջինը:

10. «Ինտերստելար» (Interstellar, 2014)

Քրիստոֆեր Նոլանը վարձել է ֆիզիկայի նոբելյան մրցանակակիր, հարաբերականության ընդհանուր տեսության աշխարհի առաջատար մասնագետներից Քիփ Թորնին որպես գիտական խորհրդատու ու գործադիր պրոդյուսեր: Վիզուալ էֆեկտների Double Negative ստուդիայի առջև խնդիր է դրվել առավելագույն գիտական ճշգրտությամբ պատկերել Գարգանտյուա սև խոռոչը։ Դրա համար գրվել է Էյնշտեյնի հավասարումների վրա հիմնված ռենդերինգի նոր ծրագիր, որը բառացի հաշվարկել է չափազանց ծանր օբյեկտի դաշտում ֆոտոնների հետագծերը:

Արդյունքն այնքան է գերազանցել սպասելիքները, որ Թորնը հրապարակել է երկու գիտական հոդված։ Կինոյի համար ստեղծված պատկերներն առաջին անգամ ֆիզիկոսներին ցույց են տվել դետալներ, որոնք նրանք չէին կարողանում վիզուալիզացնել վերլուծական եղանակով: Գարգանտյուայի ակրեցիոն սկավառակը բոլորովին նման չի նախորդող ֆիլմերում սև խոռոչների պատկերներին։ Այն դեֆորմացված է ու ծռված տարօրինակ ձևով, որն ինտուիտիվ սխալ է թվում, սակայն ֆիզիկայի տեսանկյունից միակ ճիշտն է: Այս յուրահատուկ ճշմարտացիությունը «Ինտերստելարի», որպես ստեղծագործության, ամենահետաքրքիր առանձնահատկություններից մեկն է. ֆիլմը գիտակցաբար ընտրում է ճշգրտությունը դիտարժանության փոխարեն ու հենց դրա հաշվին ավելի մեծ էֆեկտի է հասնում, քան եթե գնար սովորական ճանապարհով:

Նոլանը հետևողականորեն խուսափում է CGI-ից այնտեղ, որտեղ կարելի է յոլա գնալ առանց դրա՝ միջաստղային ճամփորդություններ, ուղեծրային մանևրներ, կցում արագության տակ, ու այս վստահությունը ֆիզիկայի նկատմամբ ստեղծում է լարվածություն, որը զուտ համակարգչային տիեզերքը հազվադեպ կարող է վերարտադրել:

«Գրավիտացիան» ու «Ինտերստելարը» միասին, թերևս, ամենահամոզիչ արգումենտն են, որ գիտությունն ու կինոն իրենց լավագույն դրսևորումներում խոսում են նույն բանի մասին:

🎬 Արման Գասպարյան / PAN

Անցնենք կինոյի նորություններին.

🤝  Warner Bros. Discovery-ի բաժնետերերը հավանություն են տվել ընկերությունը Paramount-ին վաճառելու գործարքին` https://tinyurl.com/4ybjhpfw

🎭  Մեգգի Ջիլենհոլը կղեկավարի Վենետիկի 83-րդ միջազգային կինոփառատոնը` https://tinyurl.com/mv9cfswy

🔪  Մեկնարկել են Dexter: Resurrection-ի երկրորդ սեզոնի նկարահանումները` https://tinyurl.com/55y6numf

🪚  Հայտնի է A24 ստուդիայի համար Texas Chainsaw Massacre-ի ռեբութի ռեժիսորը` https://tinyurl.com/4nh6feww

🩸  Հրապարակվել է մեկ այլ կուլտային հորրորի` Evil Dead-ի նոր մասի թիզերը` https://tinyurl.com/fed2kcva

💰  Elden Ring-ի էկրանավորումն էլ կդառնա A24 ստուդիայի ամենաթանկարժեք ֆիլմը` https://tinyurl.com/4fpes2j8
2028-ի մարտի 3-ին էկրաններ բարձրացող ֆիլմի բյուջեն կկազմի ավելի քան $100 մլն

🦸  Ռայան Ռեյնոլդսն աշխատում է Marvel-ի նոր ֆիլմի վրա, որում Դեդփուլը երկրորդական դեր է խաղալու` https://tinyurl.com/4nm3jhx7

🌀  Avengers: Endgame-ի համար էլ նոր դրվագներ են նկարել` այն Doomsday-ի հետ կապելու համար` https://tinyurl.com/9e9yhzs3
Endgame-ը կրկնակի վարձույթ դուրս կգա սեպտեմբերին

🍄  Իսկ Super Mario Galaxy Movie-ն դարձել է տարվա ամենաեկամտաբեր ֆիլմը` https://tinyurl.com/yc6psku9

🦇  Չառլզ Դենսը պլանավորում է միանալ The Batman-ի սիքվելի քասթին` https://tinyurl.com/fbw9m4xc
Նա կարող է խաղալ Հարվի Դենթի հորը

Ի՞նչ դիտել կինոթատրոններում.

▪️  The Devil Wears Prada-ի սիքվելը` https://tinyurl.com/3e7z6bww

▪️  Մայքլ Ջեքսոնի մասին կենսագրական ֆիլմը` https://tinyurl.com/2vwz3jk6

▪️  Կամ կենդանացած մումիայի մասին հերթական հորրորը` https://tinyurl.com/3netykyp

🤟  Նայեք կինո, սիրեք կինոն, ու սպասեք մեր հաջորդ էպիզոդին~

📷 Կնոջ մարմինը միշտ ուշադրության կենտրոնում է, միշտ քննարկման առիթ է ու մշտապես արժանանում է քննադատության՝ լինի այդ կինը նիհար, թե ոչ այդքան, բարձրահասակ, թե փոքրամարմին, շեկ, թե սևահեր, բնական արտաքինի ու no makeup-ի կողմնակից, թե ֆիլերներով ու ֆիլտրերով իր արտաքինը փոփոխելու սիրահար… Հեռավոր 2011-ին մարդիկ խոսում էին այն մասին, որ երգչուհի Ադելն ունի հիանալի ձայն, սակայն «չափազանց փամփլիկ է, ինչը նրան տարիք է ավելացնում»։ Տարիներ անց Ադելը նիհարեց՝ գրեթե անճանաչելի դառնալով ու անուշիկ փամփլիկից վերածվելով սեքսուալ նիհարիկի, բայց արի ու տես, որ մարդիկ էլի գոհ չեն. այժմ էլ ասում են, որ «չափազանց նիհար է, նրան այսպես չի սազում, կարծես քաղցած ու ջղային լինի»։ Այդ «մարդկանց» ասածները, սակայն, Ադելին չեն հուզում. երգչուհին գերտաղանդավոր է և հիանալի ձայնի կրող ինչպես այն «փամփլիկ» շրջանում, այնպես էլ հիմա՝ https://youtu.be/HhsUhvVh_tk

Ուր գնալ, ինչ անել՝ Իդրամի հետ

😶‍🌫️ «Բռնաբարության ակադեմիա». այս սարսափելի ու տարօրինակ հնչող արտահայտությունը վերջին օրերին տարածվել է ամբողջ աշխարհով։ Խոսքը համացանցում տեղ գտած փակ ու գաղտնի խմբերի և հարթակների մասին է, որտեղ հազարավոր տղամարդիկ, օգտվելով անանուն ներկայանալու հնարավորությունից, կիսվում, պատմում և սովորեցնում են՝ ինչպես քնացնել ու բռնաբարել կանանց։ Ընդ որում՝ խոսքը հիմնականում ոչ թե անծանոթ կանանց մասին է, այլ իրենց զուգընկերուհիների։ CNN-ի լրագրողները հայտնվել են այսպիսի փակ խմբերից մեկում, որտեղ տասնյակ հազարավոր նման շեղված տղամարդիկ են։ Լրագրողներին հաջողվել է «մտերմանալ» նրանցից մեկի հետ, իմանալ, որ նա արդեն մի քանի տարի բռնաբարում է սեփական կնոջը… Եվ այսպիսի դեպքերը, ցավոք, շատ են։ Ոչինչ չկասկածող կանայք հանգիստ ապրում են բռնարար սրիկաների հետ՝ վստահելով նրանց, ընտանիք կազմելով նրանց հետ, զավակներ պարգևելով… #PAN-ի այս կարդալիքով պատմում ենք այդ ծանր ու մութ պատմության շոկային մանրամասները (զզվելի է, բայց ավելի լավ է տեղեկացված լինել)՝
✍️ https://lav.pan.am/rapeacademy

Անցնենք մեր իվենթներին․

♨️ Այս շաբաթ օրը նշվում է Ամիրյանը փակելու և փողոցում խորոված ուտելու տոնը, կամ ինչպես այն պաշտոնապես են կոչում՝ Քաղաքացու օրը. և իսկապես, այդ օրն Ամիրյանը փակ կլինի, այնտեղ ցերեկվանից կանցկացվի Գաստրոֆեստ՝ https://tinyurl.com/yst8fk7c

🎶 Իսկ երեկոյան Հրապարակում կլինի մեծ համերգ՝ Խաղաղության ձայնը, որը մի բեմում կհավաքի մի քանի մոռացված և ոչ այնքան միջազգային աստղի՝ In-Grid-ից մինչև Outlandish խումբը, որոնց կմիանա նաև մեր անփոխարինելի աստղը՝ Իվետա Մուկուչյանը՝ https://tinyurl.com/455kznm6

🎸 11 տարի առաջ այս օրերին Հրապարակը տեսել է անմոռանալի աստղերի՝ System of a Down խմբի տղաներին, որոնք իրական տոնի վերածեցին օրը տասնյակ հազարավոր հայերի համար. ամսի 25-ին ToneLab-ում հավաքվելու են` միասին դիտելու, վերհիշելու ու վերապրելու այդ համերգը՝ https://tinyurl.com/54uewkz9

🎚️ Այս օրն անմոռանալի պահեր կարող եք ապրել նաև «Հայֆիլմում», որտեղ MOCT-ը նշելու է իր 7-ամյակը. 5 սթեյջում (այդ թվում՝ սիրված BAK) կհավաքվի 22 արտիստ (ակտուալ ու ոչ մոռացված) Հայաստանից, Վրաստանից, Գերմանիայից, Ֆրանսիայից ու ԱՄՆ-ից՝ https://tinyurl.com/svc8y2c2

🤙 Կիրակի էլ իր հոբելյանական 10-րդ սեզոնը կբացի Ռամբալկօշէն. ցերեկվանից մինչ գիշեր կարող եք վայելել երաժշտություն, դիտել ցուցահանդեսն ու շփվել լավ մարդկանց հետ՝ https://tinyurl.com/2d687bpj

🎷 Անցնենք ջազի. շաբաթ օրը Ճարտարապետների պալատում մենահամերգով ելույթ կունենա Արցախ ջազ նվագախումբը՝ https://tinyurl.com/3b8hmhad

🎵 Նույն օրն Արամ Խաչատրյանում կլինի Գարի Քյոսայանի հոբելյանական համերգը, որի շրջանակում կհնչեն ջազմենի հեղինակային գործերն ու ջազի համաշխարհային հայտնի կատարումներ՝ https://tinyurl.com/5xajayj4

🎹 Ամսի 28-ին ջազային տրամադրություն կտիրի նաև Բաբաջանյան համերգասրահում, որտեղ երաժշտական կամուրջ կձգվի Նյու Յորքի և Երևանի երաժիշտների միջև՝ https://tinyurl.com/mumykpp7

🎙️ Հաջորդ օրը նույն երաժիշտները կամրապնդեն Նյու Յորքի և Երևանի միջև կապը նաև Ուլիխանյանի բեմում՝ https://tinyurl.com/v5njpdxh

🎼 Իսկ ամսի 30-ին ջազի օջախը տոնելու է Ջազի միջազգային օրը՝ մի բեմում միավորելով հայ և միջազգային ջազ երաժիշտների՝ https://tinyurl.com/488ubxdy

🎛️ Ջազի միջազգային օրն ավանդաբար կնշվի նաև Կասկադում՝ մեծ համերգով, որին ելույթ կունենան լավագույն հայ ջազ երաժիշտները և նույնիսկ ֆրանսահայ էլեկտրոնային երաժիշտ Վիկեն Արմանը, իսկ երեկոն կեզրափակի Նինո Կատամաձեն՝ https://tinyurl.com/4an5kmrv

CNN-ի լրագրողները Պյոտրին գտել են Telegram-ի փակ խմբերից մեկում։ Այդ խումբը մեկն էր բազմաթիվ նմանատիպ փակ խմբերից, որտեղ աշխարհի տարբեր անկյուններից տղամարդիկ հավաքվում են՝ քննարկելու նույն թեման՝ ինչպես թմրեցնել իրենց զուգընկերներին, ինչպես նկարահանել այդ բռնությունը և ինչպես խուսափել պատասխանատվությունից։ Տվյալ խումբը շուրջ 1000 անդամ ուներ և այնտեղ տարածվող նյութերը՝ լուսանկարներն ու տեսանյութերը, վաղուց արդեն վերածվել էին առևտրային ապրանքի։

Եվ այսպես՝ CNN-ի հետաքննությունը բացահայտում է մի ամբողջ գլոբալ ենթամշակույթ, որը լրագրողները բնութագրում են որպես «բռնաբարության ակադեմիա»՝ թվային միջավայրում ձևավորված համակարգ, որտեղ սեռական բռնությունը խրախուսում են, սովորեցնում, տեսանկարահանում ու տարածում։

Այս երևույթը լայն հանրության ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց դեռ 2024 թվականին՝ Ֆրանսիայում տեղի ունեցած զանգվածային բռնաբարության գործի ժամանակ։ Դոմինիկ Պելիկո անունով տղամարդն իր կնոջը տարիներ շարունակ թմրեցրել էր և կազմակերպել տասնյակ տղամարդկանց կողմից նրա բռնաբարությունը։ Հանցագործ ամուսնու կնոջը՝ Ժիզել Պելիկոյին, անգիտակից վիճակում բռնաբարել էր շուրջ 70 տղամարդ՝ ավելի քան 200 անգամ։

Տպավորություն էր, որ այս գործը կարճ ժամանակով բացեց հանրության աչքերը ու մարդիկ ծանոթացան ինտերնետի այս մութ հատվածի հետ։ Բայց, ինչպես ցույց է տալիս CNN-ի հետաքննությունը, ժամանակի ընթացքում հասարակական ուշադրությունը նվազեց, բայց երևույթը ոչ միայն չվերացավ, այլև շարունակեց զարգանալ՝ այլ հարթակներում։

CNN-ի ամիսներ տևած ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ գոյություն ունի լայնածավալ, թաքնված առցանց աշխարհ, որտեղ կանանց նկատմամբ սեռական բռնությունը համակարգված կերպով իրականացվում ու անգամ «մոնետիզացվում» է։ Օրինակներից մեկը Motherless.com կայքն է, որտեղ, ըստ հետաքննության, տեղադրված է ավելի քան 20,000 տեսանյութ, որոնք դասակարգվում են որպես «sleep porn»։ Այդ տեսանյութերում տղամարդիկ նկարահանում են, թե ինչպես են սեռական բռնության ենթարկում անգիտակից կանանց։ Տեսանյութերը հաճախ հարյուր հազարավոր դիտումներ ունեն։

Կայքը, որը ներկայանում է որպես «բարոյականությունից ազատ ֆայլերի հոսթինգ», ըստ CNN-ի, միայն մեկ ամսում շուրջ 62 միլիոն այց է ունեցել, և դրա հիմնական լսարանը գտնվում է Միացյալ Նահանգներում։ Այս թիվը ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ խոսքը ոչ թե սահմանափակ շրջանակների, այլ լայն տարածում ունեցող միջավայրի մասին է։ Տեսանյութերը հաճախ նշվում են հատուկ թեգերով՝ օրինակ #passedout կամ #eyecheck։ Վերջինիս դեպքում տղամարդիկ բարձրացնում են կնոջ փակ կոպերը, որպեսզի ցույց տան, որ նա իսկապես անգիտակից վիճակում է։

Մեկ այլ սարսափելի բացահայտում. Նման «համայնքների» ներսում նյութեր տարածելուց բացի նաև տեղեկատվության փոխանակում է իրականանում։ Օգտատերերը քննարկում են, թե ինչ դեղամիջոցներ օգտագործել, ինչպես դրանք կիրառել և ինչ չափաբաժիններով։ CNN-ը դիտավորյալ չի հրապարակում այդ մանրամասները՝ հնարավոր չարաշահումները կանխելու համար։ Ավելին, հետաքննությունը բացահայտում է, որ որոշ օգտատերեր փորձում են նույնիսկ «բիզնես» կառուցել այս ամենի շուրջ։ Իսպանական փոքրիկ քաղաքից մի օգտատեր օրինակ, հայտարարել էր, որ «քնեցնող հեղուկներ» է վաճառում ու դրանք կարող է առաքել աշխարհի ցանկացած հասցե։ Նա պնդում էր, որ հեղուկը ոչ համ ունի, ոչ հոտ, և «կինը ոչինչ չի զգա և ոչինչ չի հիշի»։

«Բռնաբարության ակադեմիա» եզրույթը ստացած այս միջավայրում տեսանյութը դառնում է հիմնական արժույթը։ Որոշ օգտատերեր նույնիսկ առաջարկում են ուղիղ եթերներ՝ իրական ժամանակում ցուցադրելով սեռական բռնությունը։ Դիտելը վճարովի է՝ մոտ 20 դոլար, հաճախ վճարում են նաև կրիպտոարժույթով։ CNN-ի լրագրողները կապ են հաստատել նաև մի օգտատիրոջ հետ, որը հայտարարել է, թե ապրում է Արևմտյան Աֆրիկայում։ Նա կարճ տեսանյութ է ուղարկել ու նշել, որ դա իր հաջորդ ուղիղ եթերի «անոնսն» է։ Տեսանյութում լսվում է կնոջ խռմփոցը, երբ տղամարդը բարձրանում է նրա վրա։ Այնուհետև տեսանյութը կտրուկ ավարտվում է։

Լեհաստանում ապրող Պյոտրի դեպքում ևս, ըստ CNN-ի, նրա կինը, կարծես, որևէ պատկերացում չուներ, թե ինչ է կատարվում իր հետ։ Պյոտրն ամիսներ շարունակ հաղորդակցվել է լրագրողների հետ, նույնիսկ կիսվել իր հասցեով (անշուշտ, նա կարծում էր, որ զրուցում է իր «համայնքի» անդամների հետ)։ Այս համայնքներում տղամարդիկ գործում են ինտերնետի անանունության պաշտպանության ներքո, բայց այնտեղ ձևավորվում է նաև «համայնքային զգացում», որտեղ բռնությունը նորմալիզացվում է և նույնիսկ խրախուսվում։

Պյոտրը գլոբալ ցանցի միայն մեկ օրինակ է, բայց նմանատիպ պատմությունները բազմաթիվ են։ Ու ամենասարսափելին այն է, որ այս պատմություններում զոհերի մեծ մասը չգիտի անգամ, թե ինչ է կատարվում իր հետ։ Բայց կան նաև կանայք, որոնք բացահայտել են ճշմարտությունը ու նրանց պատությունները ցույց են տալիս այս երևույթի իրական խորությունն ու ամենածանր հետևանքները։ Կանայք բռնությունից վախեցել ու զգուշացել են փողոցում, ակումբում կամ ցանկացած այլ տեղ, բայց միայն ոչ իրենց տանը։ Ու պարզվում է, որ տասնյակ կամ անգամ հարյուրավոր անգամներ բռնության են ենթարկվել իրենց կողակցի կողմից։

Զոի Ուոթսն ամուսնու հետ 16 տարի է ապրել, միասին մեծացնում էին իրենց չորս երեխաներին։ 2018 թվականի մի կիրակի, եկեղեցուց տուն վերադառնալուց հետո, ամուսինը խոստովանություն է անում, որը փլուզում է կնոջ կյանքը։ Նա ասում է, որ տարիներ շարունակ որդու քնաբեր հաբերը խառնում էր կնոջ երեկոյան թեյի մեջ, հետո կապում նրան, նկարում և բռնաբարում՝ երբ նա անգիտակից վիճակում էր։ Ուոթսը պատմում է, որ այդ խոստովանությունը ստիպել է կասկածի տակ դնել իրենց ամբողջ անցյալը։

Ամեն մի հիշողություն, ամեն մի մտերմիկ պահ վերածվել է հարցականի ու սարսափի։ Չնայած կինը համոզված է, որ դատական գործընթաց սկսելը ճիշտ որոշում էր, CNN-ի հետաքննությունը ցույց է տալիս, թե նույնիսկ արդարություն որոնելիս որքան ծանր հետևանքներ կարող են ունենալ նման դեպքերը։ Չորս տարի տևած դատական գործընթացը նրա երեխաներին դպրոցում թիրախ է դարձրել, իսկ ընկերների, բարեկամների կամ ծանոթների հետ կնոջ սոցիալական կապերը գրեթե ամբողջությամբ քայքայվել են։

Ուոթսը նաև պատմում է, թե որքան դժվար է եղել բախվել հասարակության արձագանքին։ Նա հաճախ լսել է մեկնաբանություններ, որոնք փորձում էին նվազեցնել կատարվածի լրջությունը։ «Բայց նա քո ամուսինն էր», «դու արթուն չէիր», «դա նույնը չէ, ինչ փողոցում հարձակվելը» ու նմանատիպ այլ արտահայտությունները հերթական անգամ ցույց են տալիս, թե որքան սխալ և թերի են ընտանիքի ներսում սեռական բռնության մասին պատկերացումները։ Հաշվի առնելով, որ լինում են նաև ծանր դեպքեր (մեր որոշ հայրենակիցներ՝ վառ օրինակ), որ փորձում են արդարացնել անգամ փողոցում անծանոթ սրիկայի կողմից կնոջ բռնաբարությունը, վախենալու է անգամ պատկերացնել, թե ինչպես կարձագանքեն նման մարդիկ ընտանիքի ներսում կատարված բռնությանը։

CNN-ի հետաքննության մեջ ներկայացված մեկ այլ պատմություն՝ Ամանդա Սթենհոփինը, ևս մեկ անգամ ընդգծում է, թե ինչպես կարող է այս բռնությունը քողարկվել երկար տարիներ։ Հինգ տարվա ընթացքում Սթենհոփը հաճախ չէր հիշում, թե երեկոյան ինչպես է քնել, արթնանում էր կապտուկներով՝ առանց որևէ բացատրության։ Նա պատմում է, որ մի քանի անգամ արթնացել է այն պահին, երբ զուգընկերը բռնաբարում էր իրեն։ Բայց երբ փորձել է կանգնեցնել այդ ամենը, բախվել է մեկ այլ ձևի բռնության՝ հոգեբանական մանիպուլյացիայի։ Նրա զուգընկերը ասել է, թե նա պարզապես «չափազանց շատ դեղեր է ընդունում», «հորինում է» կամ «քիչ-քիչ խելագարվում է»։ Կարճ ասած՝ գազլայթինգի դասական օրինակ։

Ի վերջո, կինը եղբոր աջակցությամբ դիմել է ոստիկանություն։ Նրա նախկին զուգընկերը մեղադրվել է սեռական բռնության մեջ, բայց մինչև գործը կհասներ դատարան, տղամարդն ինքնասպան է եղել։ Այս ծանր փորձառությունը անդառնալիորեն փոխել է կնոջ աշխարհընկալումը։ Նա ասում է, որ այժմ բոլորին ընդունում է որպես հնարավոր վտանգ։

Երբ շեղվում ենք անհատական ողբերգությունների շրջանակից ու ուսումնասիրում համակարգային խնդիրը՝ հարցն այլևս միայն այն չէ, թե ինչ է տեղի ունեցել կոնկրետ մարդկանց հետ, այլ այն, թե ինչ պայմաններում և ինչ մեխանիզմներով է այս ամենը հնարավոր դարձել։վ Փորձագետները վաղուց են ահազանգում, որ որոշակի տեսակի պոռնոգրաֆիկ բովանդակությունը տարիներ շարունակ նորմալիզացրել է կանանց նկատմամբ բռնությունը՝ այն ներկայացնելով որպես «ժամանց»։ Ալգորիթմները, որոնք խթանում են նման բովանդակությունը, այս գործընթացը դարձնում են ավելի արագ և ավելի լայնամասշտաբ։ Մասնագետների դիտարկմամբ բազմաթիվ տղամարդիկ և առհասարակ՝ հասարակությունը, այս լրջագույն խնդիրը բավականաչափ լուրջ չեն ընդունում։

Հոգեբան Անաբել Մոնտանը, որն ուսումնասիրել է Պելիկոյի գործով դատապարտված տղամարդկանց, նշում է, որ նման հարթակներում ձևավորվում է յուրահատուկ «եղբայրություն»։ Մարդիկ ոչ միայն տեղեկատվություն են փոխանակում, այլև ստեղծում են կապեր, որոնք բավարարում և ուժեղացնում են նրանց նարցիսիստական պահանջները։ Այսինքն՝ խոսքը միայն անհատական շեղումների մասին չէ, այլ մի միջավայրի, որտեղ այդ շեղումները փոխադարձաբար հաստատվում և խորանում են։ Այլ կերպ ասած՝ զարգանում են «բռնության կամ բռնաբարության դպրոցներ», որտեղ «ուսուցանվում են այն բոլոր առարկաները», որոնք անհրաժեշտ են հանցանքը գործելու և անպատիժ մնալու համար։

CNN-ի հետաքննությունը ցույց է տալիս, որ այդ համայնքներում իսկապես քննարկվում են բոլոր «տեխնիկական» հարցերը՝ ինչ նյութեր օգտագործել, ինչպես անել, որ զոհը ոչինչ չհիշի, ինչպես նկարահանել, ինչպես տարածել և ինչպես խուսափել բացահայտումից։ Միևնույն ժամանակ, փոխվում է նաև օգտագործվող միջոցների բնույթը։ Ամերիկացի քնի մասնագետ Միշել Քրամեր Բորնեմանը նշում է, որ հանցագործները ավելի ու ավելի հաճախ են անցնում այնպիսի դեղամիջոցների, որոնք ավելի հասանելի են և ավելի արագ են ազդում։ Դրանք նաև ավելի արագ են դուրս գալիս օրգանիզմից, ինչը բարդացնում է ապացույցների հավաքագրումը և դատական գործընթացը։

Իրավիճակը բարդանում է, որովհետև տվյալները չափազանց սահմանափակ են։ CNN-ի տվյալներով՝ եվրոպական շատ երկրներում չկա հատուկ համակարգ, որը կվերահսկի թմրանյութերի օգնությամբ իրականացված սեռական բռնությունները որպես առանձին կատեգորիա։ Դա նշանակում է, որ չկա համադրելի, ամբողջական պատկեր։ Այս ամենին գումարվում է նաև այն, որ բժշկական և իրավապահ համակարգերը հաճախ բավարար պատրաստվածություն չունեն նման դեպքերին պատշաճ արձագանք տալու համար։ Նույնիսկ առկա ապացույցների դեպքում զոհերին հաճախ չեն հավատում կամ կասկածի տակ են դնում նրանց խոսքը։ Նաև սա է պատճառը, որ զոհերը հազվադեպ են դիմում իրավապահներին։

CNN-ի հետաքննության ընթացքում «Zzz» խումբը հեռացվել է Telegram-ից։ Թեև հարթակը ուղիղ չի պատասխանել կոնկրետ այդ խմբի վերաբերյալ հարցերին, հայտարարության մեջ նշել է, որ սեռական բռնությունը խրախուսող բովանդակությունը արգելված է և հեռացվում է հայտնաբերվելուն պես։ Ըստ նրանց՝ մոդերատորները և արհեստական բանականության գործիքները մշտապես վերահսկում են հարթակը։ Բայց փաստը մնում է փաստ՝ թվային միջավայրում ձևավորված այս «համայնքները» շարունակում են գոյություն ունենալ, անգամ եթե կոնկրետ խմբերը փակվում են։ Ու այս ամենը տեղի է ունենում ոչ թե անհասանելի կամ էլ 7 կողպեքի տակ թաքնված տարածքներում, այլ թվային աշխարհում, որտեղ ամեն բան տեսանելի ու հասանելի է բոլորին։ Ու վերջում ևս մեկ անգամ հիշեցնենք այս հոդվածի ամենասարսափելի թիվը. «Բռնաբարության ակադեմիան» միայն 1 ամսում 62 միլիոն այցելու է ունեցել։ Մնացածը թողնում ենք ձեր՝ կյանքի, մարդկանց ու գոյության իմաստի մասին մտորումներին։

Նանե Մանուկյան / PAN

Ֆինանսական շաբաթը՝ EasyPay-ի հետ

Անգիր հիշում եք՝ երբ է ձեր վարկի մարման օրը, բայց գիտե՞ք՝ ո՞ւմ է պարտք պետությունը։ Հիմնականում՝ բանկերին, որոնց բաժին է ընկնում պետական պարտքի 57%-ը (1.6 տրլն դրամ)։ Սա նշանակում է, որ բանկերը շահույթի զգալի մասը տնտեսության իրական հատվածում ներդնելու փոխարեն պարզապես պարտքով են տալիս պետությանը։ 5 տարի առաջ այս ցուցանիշն ընդամենը 0.5 տրլն դրամ էր, ինչը վկայում է բանկերի և պետության միջև ֆինանսական կապվածության խորացման մասին։ Պարտատերերի երկրորդ խոշոր խումբը կենսաթոշակային ֆոնդերն են, որոնց պետությունը մոտ 0.5 տրլն դրամ է պարտք՝ ընդհանուր պարտքի մոտ 18.5%-ը։ Ստացվում է՝ Հայաստանի ներքին ֆինանսական կայունությունը սերտորեն շաղկապված է բանկերի շահութաբերության և կենսաթոշակային ֆոնդերի կառավարման արդյունավետության հետ՝ https://krch.at/4dxb0

Այժմ՝ աշխարհում ուշագրավի մասին…

...ֆինանսներից

🧑‍⚖️ Պարզվում է՝ Թրամփը չուներ մաքսատուրքեր սահմանելու լիազորություն, ու Գերագույն դատարանի որոշմամբ դրանք հետ կվերադարձվեն. բիզնեսների կողմից արդեն $166 մլրդ վերադարձնելու հայտ է ներկայացվել՝ https://krch.at/laljw

🏅 Ոսկու գինը հատել է $4800-ը՝ մեկ տարվա կտրվածքով արձանագրելով 40% աճ. կանխատեսվում է, որ եթե Հորմուզը փակ մնա, նավթը կթանկանա, ներդրողները կփախչեն դեպի ոսկի՝ որպես «ապահով ապաստան»՝ https://krch.at/eq6g8

🔌 Հայաստանում ևս ներդրվել է էլեկտրամոբիլների գույքահարկի հաշվարկման նոր համակարգ, որի արդյունքում հարկային բեռը նվազում է. մինչ փոփոխությունը հաշվարկի հիմքում էլեկտրամոբիլի շարժիչի պիկային հզորությունն էր, որն ավելի բարձր էր, քան իրական շահագործման պայմաններում առկա հզորությունը՝ https://krch.at/zfeab

...տնտեսությունից

🧱 ԿԲ-ն նախատեսում է աշխատանքներ իրականացնել այսպես կոչված «Լեգո-բանկերի» ներդրման ուղղությամբ. «Լեգո բանկինգի» դեպքում ընկերությունը զրոյից չի ստեղծում ամբողջական բանկ։ Նա մի տեղից վերցնում է վճարային մոդուլը, մյուսից՝ վարկավորման տեխնոլոգիան, ու ստեղծում բանկային ծառայությունների իր փաթեթը՝ https://krch.at/ad2bo

🏗️ Իսկ Թբիլիսիում կկառուցվի 70-հարկանի Trump Tower, որը կլինի Վրաստանի ամենաբարձր շենքը. ասում են՝ Թրամփի ներդրումները գտնվում են հավատարմագրային կառավարման (trust) ներքո, որը ղեկավարում են նրա զավակները, ու նա որևէ դեր չունի ամենօրյա որոշումների կայացման մեջ՝ https://krch.at/1al54

🇹🇷 Անթալիայի գագաթնաժողովում 150 երկրի առաջնորդներ քննարկել են Հորմուզի նեղուցին այլընտրանքային երթուղիները, իսկ գլխավոր հույսը եղել է Չինաստանը Եվրոպային կապող «Միջին միջանցքը» (Middle Corridor). այս համատեքստում դիտարկվում է 1993-ից Թուրքիա-Հայաստան փակ սահմանը վերաբացելու հնարավորությունը՝ https://krch.at/0ow1f

...ֆինտեխից

💰 Այս շաբաթ ֆինտեխ հատվածում գրանցվել է 22 գործարք՝ ընդհանուր $806.2 մլն ծավալով, իսկ ամենախոշոր գործարքները գրանցվել են WealthTech ոլորտում. աշխարհագրորեն ԱՄՆ-ն կրկին առաջատար է (10 գործարք), երկրորդ տեղում Մեծ Բրիտանիան է (4 գործարք)՝ https://krch.at/qgbga

📈 Միգրանտների թվի աճին զուգընթաց՝ փոխանցումների շուկայի ընդլայնման գործում առանցքային դեր ունեն ֆինտեխերը՝ հատկապես ծախսերի կրճատման առումով. վերջին 4 տարում համաշխարհային փոխանցումներն աճել են մոտ 36%-ով՝ հասնելով $900 մլրդ-ի՝ https://krch.at/q2koz

🧠 OpenAI-ը ձեռք է բերել անձնական ֆինանսների AI ստարտափ Hiro-ն. օգտատերը կարող է հավելվածում մուտքագրել ֆինանսական տվյալները (աշխատավարձ, պարտքեր, ծախսեր), իսկ հավելվածը մոդելավորում է «ի՞նչ կլինի, եթե» տարբեր սցենարներ՝ օգնելով կայացնել ֆինանսական որոշումներ՝ https://krch.at/drnd1

...կրիպտոյից

✋ Չնայած Bitcoin-ի որդեգրման համաշխարհային աճին, 7 երկիր՝ Չինաստանը, Ալժիրը, Եգիպտոսը, Բանգլադեշը, Մարոկկոն, Իրաքը և Կատարը դեռ խստորեն արգելում են դրա առևտուրը, մայնինգը կամ օգտագործումը վճարումների համար՝ https://krch.at/nzqlk

⛏️ Իսկ մայներները սկսել են Bitcoin-ի լայնածավալ վաճառքներ իրականացնել. ընկերությունները «կանխիկացնում են» գումարն ու ներդրումներ կատարում AI ենթակառուցվածքներում. կանխատեսվում է, որ մինչև 2026-ի վերջ այս ընկերությունների եկամտի 70%-ը կարող է գոյանալ AI ոլորտից՝ տվյալների կենտրոնների մեծ պահանջարկի շնորհիվ՝ https://krch.at/c6j2c

🥷 Անօրինական մայնինգի հասցրած վնասը Ռուսաստանում 2025-ին գերազանցել է նախորդ 5 տարվա ընդհանուր ցուցանիշը՝ 4.7 մլրդ ռուբլի. հիմնական պատճառը բնակչության համար սահմանված էլեկտրաէներգիայի ցածր սակագներն են, ինչը մայներներին դրդում է ապօրինի միանալ ցանցերին կամ կեղծել հաշվիչները՝ https://krch.at/w866e

🤟 Եվ հիշեք՝ եթե աշխատավայրում ոչինչ չեք անում ու աշխատավարձ եք ստանում, դա ամենաբարձր վարձատրվող «ոչինչն» է ձեր կյանքում~

Աղբյուրը՝ https://krch.at/zmji6

Բայց հենց այդ նույն սրահում, նույն մարդկանց մեջքի հետևում, բառացիորեն մի քանի քայլ հեռավորության վրա կախված է կտավ, որը ֆիզիկապես հնարավոր չէ չնկատել, և որը, այնուամենայնիվ, գրեթե միշտ աննկատ է մնում։ Այն մի ամբողջ պատ է զբաղեցնում, հագեցած է գույնով, շարժումով, դեմքերով ու մանրամասներով։ Վերածննդի ամենահավակնոտ ստեղծագործություններից մեկն է՝ մոտ 70 քառակուսի մետր տարածքով։ Եվ, այնուամենայնիվ, շատերը երբեք չեն տեսնում այն, որովհետև պարզապես չեն շրջվում։

Խոսքը Լուվրի ամենամեծ կտավի՝ Վերածննդի իտալացի գեղանկարիչ Պաոլո Վերոնեզեի «Կանայի հարսանիքը» կտավի մասին է։ Իսկ այն դիմանկարը, որը գերում է բոլորին և որի ուղղությամբ մարդիկ սովորաբար հերթ են կանգնած՝ կերպարվեստի գլուխգործոցներից մեկն է, աշխարհի ամենահայտնի գեղանկարչական ստեղծագործություններից մեկը, որը տեսնելու համար տարեկան միլիոնավոր մարդիկ են այցելում թանգարան՝ «Մոնա Լիզան»։ Այս կտավները նույն սրահում են գտնվում՝ դեմ դիմաց, բայց տպավորություն է, որ տարբեր իրականություններում են։

1563 թվականին Պաոլո Վերոնեզեի ստեղծած «Կանայի հարսանիքը» սկզբում նախատեսված էր Վենետիկի բենեդիկտյան Սան Ջորջիո Մաջորե վանքի սեղանատան համար։ Այն պատկերում է Ավետարանի հայտնի դրվագը՝ Քրիստոսի առաջին հրաշքը, երբ ջուրը վերածվում է գինու։ Բայց կտավը լոկ կրոնական սյուժե չի պատկերում։ Վերոնեզեն այստեղ մեկ դրվագի փոխարեն մի ամբողջ պատմություն ու աշխարհ է ստեղծել։

Տեսարանն ավելի շատ հիշեցնում է վենետիկյան պալատ՝ ճարտարապետական վեհությամբ, բացվող պատշգամբներով, հարուստ գույներով ու դետալներով։ Սեղանը երկար է, ասես վերջ չունենա, հյուրերը ևս բազմաթիվ են։ Բայց նրանք ավելի շատ նման են Վերածննդի արիստոկրատիայի ներկայացուցիչների, քան աստվածաշնչյան կերպարների։ Մետաքս, արծաթյա սպասք, ծառաներ, երաժիշտներ, կենդանիներ, օտարական դեմքեր՝ ամեն ինչ ասես խոսում է շքեղության, հանդիսավորության, թատերականության մասին։

Նկարում պատկերված է մոտ 130 մարդ։ Նրանց թվում կան երևակայական կերպարներ, բայց նաև իրական պատմական դեմքեր՝ Կառլոս V-ը, Ֆրանցիսկոս I-ը, նույնիսկ Սուլեյման Փառահեղը։ Երաժիշտների խմբում Վերոնեզեն ներառել է ժամանակի խոշոր նկարիչներին՝ Տիցիանին, Տինտորետտոին, Բասանոյին և ինքն իրեն՝ սպիտակ հագուստով։

Այս կտավը մեկ պատմության մասին չէ։ Մեծամասշտաբ պատկերը բազմաթիվ պատմությունների խաչմերուկ է։ Մարդիկ խոսում են, սպասարկում, նվագում կամ վիճում են։ Դիտողի աչքը չի կանգնում մեկ կետի վրա, այն շարժվում է, թափառում, փորձում է իմաստ գտնել այս գերհագեցած տեսարանում։ Նման մեծակտավ աշխատանքն ուսումնասիրելը ժամանակ, համբերություն և ուշադրություն է պահանջում, իսկ դա այն է, ինչը հաճախ չի համապատասխանում ժամանակակից ռիթմին։ Հատկապես, երբ խոսքն այդքան մարդաշատ սրահի մասին է։

Վերածննդի կրոնական կտավներում Քրիստոսը սովորաբար ճիշտ կենտրոնում է՝ հստակորեն առանձնացված լուսավորությամբ, ժեստով կամ կոմպոզիցիայի միջոցով։ Վերոնեզեի դեպքում ևս Քրիստոսը սեղանի կենտրոնում է, բայց ընդգծված լուսավորություն, դրամատիկ ժեստ կամ կոմպոզիցիա չկա, որը այս կամ այն կերպ դիտողին «կպարտադրեր» կենտրոնանալ նրա վրա։ Սա, արվեստաբանների դիտարկմամբ, փոխում է ամբողջ ընկալումը։ Հրաշքը՝ ջուրը գինու վերածելը, գրեթե երկրորդական է դառնում։ Փոխարենն առաջնային է դառնում միջավայրը՝ մարդկանց հավաքը, սոցիալական հարաբերությունները, տոնակատարության մշակույթը։ Սրբազան իրողությունը կարծես ներծծված է առօրյայի մեջ և չի առանձնանում դրանից։ Այլ կերպ ասած՝ դիտողին ոչ ոք չի «ասում», թե ուր նայել։ Նա ինքն է որոշում։

Սրահի մյուս կողմում Լեոնարդո դա Վինչիի «Մոնա Լիզան» գործում է լրիվ այլ սկզբունքով։ Այն փոքր է, ինտիմ, հստակ դետալներով ու կտավի մեջ ընկղմվելու անեզր խորությամբ։ Լուվրի ամենամեծ կտավի դիմաց «ընդամենը» մեկ հայացք ու մեկ ժպիտ է, որը վաղուց արդեն խորհրդանիշ է։ Մեր օրերում «Մոնա Լիզան» համարվում է աշխարհի ամենահայտնի կտավը, բայց միշտ չէ, որ այդպես է եղել։ Դարեր շարունակ այն գնահատվում էր, բայց նման անմրցելի դիրքերում չէր։ Կտավի համաշխարհային ճանաչումը հատկապես աճեց XX դարում՝ կրկնօրինակումների, մեդիայի և հատկապես 1911 թվականի գողության արդյունքում, որը կտավը վերածեց մշակութային սենսացիայի։ Այս պայմաններում «Կանայի հարսանիքը» անհավասար դիրքում է հայտնվում։

Վերադառնալով Վերոնեզեի կտավին։ «Կանայի հարսանիքը» երկու դար շարունակ կախված էր իր սկզբնական վայրում՝ վանքի սեղանատանը։ Բայց XVIII դարի վերջում, երբ Ֆրանսիան գրավեց Վենետիկը, քաղաքը ստիպված էր ոչ միայն մեծ գումար վճարել, այլև արվեստի գործեր հանձնռլ։ Ֆրանսիական հանձնաժողովը, որը ղեկավարում էր նկարիչ Ժան-Սիմոն Բերթելեմը, անձամբ ընտրեց տեղափոխվող աշխատանքները, և այդ ընտրության մեջ էր նաև Վերոնեզեի գլուխգործոցը։ Կտավի տեղափոխումը շուրջ մեկ տարի տևեց։ Այդ ընթացքում այն երկար ժամանակ նավերի խցերում անցկացրեց, որտեղ առնետներն անգամ վնասեցին կտավը։ Վերականգնման աշխատանքները շարունակվեցին տարիներով, և միայն XIX դարի սկզբին այն կրկին ներկայացվեց հանրությանը։

Վիեննայի վեհաժողովից հետո Իտալիան պահանջեց վերադարձնել աշխատանքը, բայց փոխզիջման արդյունքում Ֆրանսիան պահեց այն ու փոխարենը այլ կտավներ տրամադրեց։ Այդպես «Կանայի հարսանիքը» մնաց Լուվրի թանգարանում։ Հետագայում այն մի քանի տարհանվեց, օրինակ՝ ֆրանս-պրուսական պատերազմի ընթացքում, ինչպես նաև երկու համաշխարհային պատերազմների ընթացքում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այն տեղափոխվել էր Մոնտոբան և վերադարձվել Լուվր 1942 թվականին։

Այս երկար ու ձիգ ճանապարհից հետո կտավն ի վերջո տեղադրվեց այն սրահում, որտեղ գտնվում է նաև «Մոնա Լիզան»։ Եվ հենց այդ դիրքն էլ դարձավ կտավի գլխավոր «մարտահրավերը»։ Այն կախված է աշխարհի ամենահայտնի կտավի ճիշտ դիմացը, ինչի պատճառով էլ այցելուները հաճախ մեջքով են կանգնում կտավին։

Այս սրահում տեղի ունեցողը միայն արվեստի մասին չէ։ Այն ավելի լայն երևույթի արտահայտություն է։ Մարդիկ մոտենում են «Մոնա Լիզային», լուսանկարում են այն և գնում։ Փորձառությունը կարճ է, գրեթե մեխանիկական։ Մասնակցության ու «ներկա լինելու» զգացումը բավարարում է մարդկանց։ Վերոնեզեի կտավն այլ վերաբերմունք է պահանջում և իր գույներն ու դետալները դանդաղորեն բացում է նրանց համար, ովքեր պատրաստ են կանգնել ու խորապես ուսումնասիրել կտավը։

Ու այս համեմատությունն ինչ-որ առումով գեղարվեստական փոխաբերություն ունի իր մեջ։ Սրահում, որտեղ բոլորը նույն ուղղությամբ են նայում, շրջվելն ու հոսանքին հակառակ գնալը նշանակում է հրաժարվել նախապես ուրիշների կանխորոշած ուղուց ու ժամանակ հատկացնել մի բանի, որը արժանի է ուշադրության, բայց ջանք չի գործադրում դրան արժանանալու համար։ «Կանայի հարսանիքը» տեսնելու համար Լուվրում լրացուցիչ ջանք պետք չէ գործադրել։ Հերթեր չկան, պետք է միայն շրջվել։

✍️ Նանե Մանուկյան / PAN

Իսկ հիմա՝ ամենաուշագրավ իրադարձությունների մասին.

🎻  Դասական երաժշտությունից…

▪️  Ինչքան էլ զարմանալի թվա, դասական երաժշտությունն ու մետալն ընդհանուր գծեր ունեն, և սահմաններն անցնելու ձգտումը դրանցից մեկն է. Կարդացեք, թե ինչու են մետալն իր էներգետիկայով և տեխնիկայով երբեմն համարում դասականի ժառանգորդը՝ https://tinyurl.com/bp7njjbs

▪️  Սթիվեն Ռայխը մինիմալ երաժշտության տեխնիկայի առաջին հեղինակներից էր. 90-ամյակի նախաշեմին կոմպոզիտորն ամփոփում է իր անցած ճանապարհն ու պատմում, թե ինչպես է այն փոխել ժամանակակից դասական երաժշտության ընթացքը՝ https://tinyurl.com/43t6b43r

🇦🇲  Ապրիլի 27-ին Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը տեղի կունենա մեծանուն կոմպոզիտոր Էդվարդ Միրզոյանի 105-ամյակին նվիրված երեկո, որի ընթացքում ելույթով հանդես կգա նաև ջութակահար Սերգեյ Խաչատրյանը՝ https://tinyurl.com/45nfrnef

🎶  Ժամանակակից երաժշտությունից…

▪️  Մադոննան վերադառնում է իր երաժշտական արմատներին՝ ակումբային մթնոլորտին. Նոր սինգլի ռիթմերը հիշեցնում են գիշերային պարային տրամադրությունն ու ազդարարում փոփ թագուհու ստեղծագործական նոր փուլի մեկնարկը` https://tinyurl.com/4tkpkn24

▪️  Փրինսի մահից 10 տարի անց ընկերները վերհիշում են հանճարեղ արտիստի կյանքի հետաքրքիր դրվագները, բացահայտում նրա ամենատպավորիչ ճամփորդությունների, երազանքների և անգամ կատակների մանրամասները՝ https://tinyurl.com/38sy5cbv

🇦🇲  Ապրիլի 29-ին Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը հրավիրում է ֆրանսիահայ սաքսոֆոնահար Ալեքսի Ավաքյանի և Միքայել Ոսկանյան քառյակի համերգին՝ https://tinyurl.com/ywvsttkz

🎬  Կինոյից…

▪️  Հոլիվուդյան արդեն մահացած դերասանի մասնակցությամբ առաջին ֆիլմն իրականություն է դառնում. Թողարկվել է As Deep As the Grave-ի թրեյլերը, որտեղ Վել Քիլմերը «կենդանացել» է արհեստական բանականության օգնությամբ՝ https://tinyurl.com/58v5c6vh

▪️  Սթենլի Կուբրիկի՝ նախկինում չցուցադրված լուսանկարներն այժմ հասանելի են Նյու Յորքում. Դրանք արվել են, երբ ապագա ռեժիսորն ընդամենը 17 տարեկան էր, բայց արդեն որսում էր մարդկային բնավորության ամենանուրբ գծերը՝ https://tinyurl.com/dmzy4p3y

🇦🇲  Մայիսի 1-ին «Պատի Հենքը» նոր էներգիայով վերադառնում է այնտեղ, որտեղ ամեն ինչ սկսվել է, որտեղ ամեն ինչ այլ կերպ է հնչում՝ Հայֆիլմ կինոստուդիա https://tinyurl.com/yfw56jsj

📚  Գրականությունից…

▪️  Կուբիզմը սոսկ երկրաչափական պատկերների խաղ չէր, այն արվեստի և իրականության փոխհարաբերությունները վերանայելու համարձակ փորձ էր. Բրիտանացի պրոֆեսորը նոր գրքում ներկայացնում է, թե ինչպես են նկարիչները ձգտել ստեղծել տեսողական նոր լեզու՝ https://tinyurl.com/tukayc7f

▪️  Վինի Թուխի մասին պատմող 1926 թվականի հայտնի գրքից դուրս մնացած 2 անհայտ պատկերազարդում առաջին անգամ ներկայացվել է հանրությանն ու հնարավորություն տվել ուսումնասիրելու հերոսի նախնական կերպարները՝  https://tinyurl.com/jvmhamb8

🇦🇲  Ապրիլի 29-ին տեղի կունենա «Վարպետը և Մարգարիտան․ գեղարվեստական հայացք հարյուր տարվա միջակայքից» թեմայով գրական միջոցառումը, որի ընթացքում կբացահայտեք վեպի շուրջ ձևավորված նոր մեկնաբանությունները` https://tinyurl.com/yjadaj4j

🏛️  Կերպարվեստից…

▪️  Աբրահամ Լինքոլնի` կորած համարվող դիմանկարը, որը 6 տարի զարդարել էր Սպիտակ տանը Թեոդոր Ռուզվելտի աշխատասենյակը, մեկ դար անց վերջապես հայտնաբերվել է՝ https://tinyurl.com/2p9f6c

▪️  Լոնդոնում բացահայտում են 20-րդ դարի կեսերին միջինարևելյան մշակութային շրջանակում ավանգարդի և մոդեռնիզմի առանցքային դեմքերից համարվող նկարչուհուն և ուսումնասիրում, թե ինչպես է նա իր մշակույթը համադրել արևմուտքի գեղանկարչական ավանդույթների հետ՝ https://tinyurl.com/mu58f8fm

🇦🇲  Ապրիլի 26-ին կարող եք մասնակել «Նյութեղեն աշխարհներ» կացարանային ծրագրի ռեզիդենտ Էրֆան Ղիասիի հետ հանդիպում-զրույցին, որի շրջանակում Զիասին համադրությունը դիտարկելու է որպես դիմադրության, սպեկուլյատիվ մտածողության և աշխարհաստեղծման ձև՝ https://tinyurl.com/5458hf92